΄΄Σαλός Θεού. Ο Μυστικός Μίκης΄΄

karatzasτου Διονύση Καρατζά

Η δύναμη της τέχνης πηγάζει από τη δυνατότητα της να ελευθερώνει τον άνθρωπο και να τον κάνει υπεύθυνο απέναντι στην κοινωνία, εναρμονίζοντάς τον με το σύμπαν ως φυσική και πνευματική οντότητα. Οι αρχαίοι Έλληνες ποιητές – με τη γενικότερη σημασία του πνευματικού δημιουργού, του μύστη - ΄΄όχι μόνο μιλούσαν σ’ έναν ολόκληρο κόσμο, αλλά μιλούσαν και στο όνομα του κόσμου αυτού΄΄ (Μπάουρα, Ποίηση και Πολιτική, σελ. 11). Αυτή, ωστόσο, η οργανική σχέση ατόμου και συνόλου, πολιτικής και πολιτισμού, αργότερα, ιδίως σήμερα, αναιρέθηκε για πολλούς λόγους.

Ο Μίκης Θεοδωράκης, σε, μια συνέντευξή του, τονίζει : ΄΄Ο Καλλιτέχνης, που έχει συνείδηση της φύσης του έργου του, αν θέλει το έργο αυτό να έχει ολοκληρωμένους αποδέκτες, πρέπει να συμβάλλει στο να γίνουν ελεύθεροι, γιατί μόνον έτσι ολοκληρώνεται νη προσπάθειά του΄΄ (εφ. ΄΄Ελευθεροτυπία΄΄, Αθήνα, 24.11.1996).

Δεν είναι, λοιπόν, τυχαίο που ο Μίκης Θεοδωράκης χαρακτηρίζεται επαναστατική προσωπικότητα, μεγάλος Έλληνας και μαζί πολίτης της οικουμένης. Ελλάδα – το ξέρει καλά ο Μίκης – δεν είναι μόνο χώρος και τοπίο, δεν είναι μόνο χρόνος και μνήμη. Είναι προπάντων, αλήθεια ζωής και ήθος ελευθερίας.

Ο Μίμης Ανδρουλάκης, με το βιβλίο του ΄΄Σαλός θεού. Ο Μυστικός Μίκης΄΄ δεν γράφει απομνημονεύματα, ούτε περιορίζεται σε ημερολογιακές αναφορές και μαρτυρίες, αλλά προσεγγίζει τη μοναδικότητα του Μίκη με βάση τους άξονες ΄΄Έρως, Μουσική, Επανάσταση΄΄ (σελ. 35). Ή, όπως ο ίδιος ο Μίκης λέει και τα λόγια του παρατίθενται στο βιβλίο ΄΄Αν το σόι μου είχε οικόσημο, θα ήταν το κεφάλι ενός τράγου που στο ένα κέρατό του κρέμεται μια λύρα, στο άλλο ένα τουφέκι΄΄ (σελ. 34). Γύρω από τους παραπάνω άξονες περιστρέφονται οι ιδέες της ελευθερίας, της ευθύνης, της κοινωνίας και, βέβαια, της δημιουργίας ως έκφρασης της αγωνίας και του αγώνα για την πραγμάτωση της συμπαντικής αρμονίας.

Ο Ανδρουλάκης συνόδευσε τον Μίκη στις σημαντικότερες συναντήσεις του με πρωταγωνιστές της πολιτικής στην Ελλάδα και το εξωτερικό και τον ακολούθησε στις περισσότερες συναυλίες του. Σε συναυλία γνώρισα και εγώ τον Μίμη τον Ιούνιο του 1988, στο Ρωμαϊκό Ωδείο της πόλης μας, όπου πρωτοπαρουσιάστηκαν τα έργα του Μίκη ΄΄Ως ερχαίος άνεμος΄΄ και ΄΄ Η Βεατρίκη στην οδό Μηδέν΄΄ σε δική μου ποίηση.

Στενός φίλος του Μίκη, έζησε από κοντά την πολυκύμαντη ζωή και το πολύπλευρο έργο του, όπως, σε παρένθεση, και το μεγάλο του παράπονο ότι δεν ακούγονται στη χώρα μας τα συμφωνικά του έργα. Διαμορφώθηκε ο ίδιος ως πολίτης και πολιτικός και, τώρα, με το ιδιόμορφο μυθιστόρημά του αφηγείται, σε πρώτο πρόσωπο και με το ξεχωριστό χιούμορ του, αληθινά γεγονότα με πραγματικούς ήρωες, φανταστικές συναντήσεις και ψυχαναλυτικούς διαλόγους.

Ο Τίτλος του βιβλίου του ΄΄Σαλός θεού (με μικρό το θήτα) αποκαλύπτει τις λογοτεχνικές προθέσεις του και παραπέμπει στην αντισυμβατικότητα του πάθους. Με τον υπότιτλο ΄΄Ο Μυστικός Μίκης΄΄ (με το Μ του Μυστικού κεφαλαίο) ο συγγραφέας προσθέτει την ιδιότητα του μύστη, με χαρακτηριστικά την ολοκληρωμένη γνώση, την πίστη στον άνθρωπο, την εμπιστοσύνη στην έμπνευση και την αφιέρωση της ζωής και του έργου στο κοινωνικό σύνολο. Και ο Μίκης, μ’ αυτή την έννοια, είναι μεγάλος Μυστικός∙ποτέ κρυφός ή κρυμμένος, αλλά πάντα φανερός και γι’ αυτό εκτεθειμένος σε κινδύνους και σε εκτιμήσεις.

Ο Ανδρουλάκης, δεξιοτέχνης των πάσης φύσεως συνθέσεων, στήνει στο βιβλίο του αυτό έναν ιδιότυπο Μυστικό Δείπνο. Καταργεί τον χρόνο ως τομή ζωής και θανάτου και προσκαλεί τους μεγάλους δασκάλους του Μίκη στη μουσική και τους σπουδαίους συγχρόνους του συνθέτες, τους πολιτικούς ηγέτες του εικοστού αιώνα που καθόρισαν τη μοίρα της ανθρωπότητας, αλλά και τους σημερινούς πολιτικούς αρχηγούς, τις εξέχουσες προσωπικότητες της τέχνης και των γραμμάτων, και τις γυναίκες, που τον σημάδεψαν και τις σημάδεψε. Στο κέντρο της σύναξης τοποθετεί τον Μίκη, που παραδίδει το μυστήριο της ανθρώπινης αθανασίας. Σ’ αυτό οι πιστοί της ζωής μεταλαμβάνουν ελευθερίας και χρέους, στα οποία μεταβάλλονται ο πολιτισμός και η πολιτική.

Κατά τη διάρκεια του Δείπνου ο Μίκης συνομιλεί με τον Μπετόβεν, που αγάπησε το ελληνικό ποιητικό μέτρο και ΄΄προσηλώθηκε στο πανθρώπινο όνειρο της συναδέλφωσης των λαών΄΄ (σελ. 250), και τον Βάγνερ, που ΄΄απελευθέρωσε την όπερα μέσω του μύθου και του αρχαίου δράματος΄΄ (σελ. 352) κι ακόμη, με τον Σοστακόβιτς και τον Δημήτρη Μητρόπουλο, τον Μάνο Χατζιδάκη, τον Ιάνη Ξενάκη, τον Βασίλη Τσιτσάνη και άλλους δημιουργούς. Αναλύει θέσεις και αντιθέσεις με τον Λένιν, τον Στάλιν, τον Τίτο, τον Τσε, τον Κάστρο, τον Μιτεράν, όπως και με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, τον Ανδρέα Παπανδρέου, που συναντούσε κρυφά στο σπίτι της Σύλβας Ακρίτα – σύνδεσμο μεταξύ τους και πεδίο ανταγωνισμού (σελ. 266) - , τον Κώστα Μητσοτάκη, τον Χαρίλαο Φλωράκη, τον Λεωνίδα Κύρκο και τον Αλέξη Τσίπρα. Συζητά με προσωπικότητες όπως τη Μελίνα Μερκούρη, τον Γιώργο Σεφέρη, τον Οδυσσέα Ελύτη, τον Γιάννη Ρίτσο, τον Πάμπλο Νερούδα, τον Λόρκα, των οποίων την ευαισθησία και τη σοφία εκτιμά και σέβεται. Και στρέφει το βλέμμα του με νόημα ομορφιάς στις γυναίκες της ζωής του∙ ιδιαίτερα, με τρυφερότητας αγάπης, στη γυναίκα του Μυρτώ της αφοσίωσης. Για τον Θεοδωράκη μούσες του είναι οι μελωδίες, οι μουσικές καινοτομίες, οι ιδέες, οι ριψοκίνδυνες πρωτοβουλίες, οι μεγάλες στιγμές, οι γυναίκες, σημειώνεται (σελ. 38).      

Τέλος σε κατάσταση σιωπής, ο Μίκης βιώνει έναν συγκλονιστικό διάλογο μέσα του (σελ. 287-305) ανάμεσα στον λογικό εαυτό του, τον ορθολογιστή Σωσία του, τον ΄΄πολέμιο των ονείρων και διώκτη της φαντασίας΄΄ (σελ. 288) που προτάσσει την πειθαρχία και την ευλυγισία, με τον άλλο εαυτό του, τον μυστικό, εκείνον του πάθους και των παθημάτων, του παρορμητισμού και της έκστασης, της αγωνίας και της ενότητας.

Έτσι δικαιολογούνται και οι όποιες υπερβολές και αντιφάσεις του χαρακτήρα του, οι οποίες καταλήγουν, ωστόσο, σε συνθέσεις, που κάποτε σκανδαλίζουν. Διαβάζω από το βιβλίο : ΄΄Διαλεκτικός μέχρι ακρότητας, γίνεται ο ίδιος ΄΄θέση΄΄ και αντίθεση : αθώο παιδί – δαίμων, παραδοσιακός – μοντέρνος, ελληνομανής – Ευρωπαίος και διεθνιστής, ανατρεπτικός – συντηρητικός, διαλλακτικός – φανατικός, ανέστιος – στρατοπεδικός, εξουσιαστής – αντιεξουσιαστής, μαλακός-σκληρός, λαϊκός – συμφωνικός (σελ. 39).

Ο Ανδρουλάκης σκηνοθετεί υπεροχές σκηνές, συνδέοντας πρόσωπα, τόπους, εποχές, αγώνες και όνειρα. Έτσι κι αλλιώς, έχει συλλέξει πολύτιμα μυρωδικά μνήμης από πολύχρωμες στιγμές πολιτικής και καλλιτεχνικής δράσης δίπλα στον Μίκη, με πόνους και λαχτάρες, χαρές και αγάπες, παράπονα και αγωνίες. Γι’ αυτό, μέσα στο βιβλίο του, επιτρέπει στον εαυτό του να ξεδιπλώσει και τις δικές του εμπειρίες, αρνήσεις και επιλογές. Άλλωστε, κοντά στον Μίκη έμαθε ακόμη τι θα πει άνθρωπος : εκρηκτικός και απρόβλεπτος στην καθημερινότητά του, άμεσος στο χιούμορ του, ευάλωτος στις αδυναμίες του, δυνατός στις σκέψεις του, συνεπής στα οράματά του, επίμονος και παθιασμένος κυνηγός της ομορφιάς.

Η μυθιστορηματική γραφή του Ανδρουλάκη αναδεικνύει, με συναρπαστικό τρόπο, τη διφυή προσωπικότητά του Μεγάλου Έλληνα Μίκη Θεοδωράκη. Μέσα του παλεύουν και συνυπάρχουν η σκέψη και το συναίσθημα, ο νους και η καρδιά, ο Απόλλων και ο Διόνυσος. Αυτόν τον σαλό θεού, τον Μυστικό Μίκη, ανιχνεύει ο Ανδρουλάκης με αγάπη και ειλικρίνεια φιλίας.

Η αφήγησή του διανθίζεται με πολλά παραλειπόμενα, όπως την περιγραφή της φανταστικής κηδείας του Μίκη, (σελ. 391 κ.ε.), κατά την οποία ο Ανδρουλάκης εκφωνεί τον επικήδειο αρχίζοντας με τη φράση ΄΄Πυροβολήστε τα ρολόγια΄΄,∙ την ψυχογενή αλλεργία του στις ελιές, σαν να προβάλλει σ’ αυτές όλους τους εφιάλτες και τους παραλογισμούς της παιδικής του ηλικίας (σελ. 141)∙ την αναφορά στην Πάτρα, στην οποία πήγε για πρώτη φορά σε ωδείο, συνέθεσε τραγούδια από ποιήματα, μυήθηκε στη συμφωνική και έμαθε κολύμπι (σελ. 384 κ.ε.).

Όλ’ αυτά και πολλά άλλα, που αναφέρονται στο βιβλίο, δείχνουν την υπερβολή μέσα στην οποία έζησε και ζει ι Μίκης. Η υπέρβαση των κανονικών, συνηθισμένων ή ανεκτών ορίων ταιριάζει με το σωματικό του ανάστημα. Το ύψος του γίνεται κι αυτό πρόβλημα όσον αφορά στο μήκος του κρεβατιού και του τάφου, όπως συχνά αρέσκεται να λέει ο ίδιος (σελ. 313). Αυτόν τον άναρχο Μίκη, που ΄΄λέει ότι δεν λέει και δεν λέει ότι λέει΄΄ (σελ. 39) (φράση του Ανδρουλάκη), παρουσιάζει στο βιβλίο του ο Μίμης με ψυχαναλυτικό τρόπο. Και μας κλείνει με νόημα το μάτι για να κάνουμε εμείς τις συνθέσεις των θεοδωράκειων αντιθέσεων και να βρούμε μέσα από τις συνθέσεις, τις αλήθειες που τον δικαιώνουν. Με τέτοια δύναμη γραφής η ανάγνωση του βιβλίου μετατρέπεται σε ευφροσύνη, περιπέτεια γνώσης και συγκίνησης.

Ευχαριστώ πολύ τον Μίμη Ανδρουλάκη για την ευκαιρία που μου έδωσε να ξανασυναντήσω τον Μίκη Θεοδωράκη μέσα από αυτό το ασυνήθιστο και γοητευτικό οδοιπορικό ψυχής. Τον Μίκη, που ΄΄από το ύψος των ενενήντα τριών χρόνων του βλέπει τους ίσκιους του μέλλοντος καλύτερα απ’ αυτούς που έχουν τα μισά του χρόνια΄΄ (σελ. 523), όπως σημειώνει προς το τέλος του βιβλίου του.

Το παραπάνω κείμενο αποτέλεσε την ομιλία του ποιητή Διονύση Καρατζά στην παρουσίαση του βιβλίου του Μίμη Ανδρουλάκη ‘’Σαλός Θεού. Ο Μυστικός Μίκης΄΄ (Εκδόσεις Πατάκης, Αθήνα, 2017) στην Πάτρα 12.02.2008.  

Πρωτοσέλιδο Τελευταίας Έκδοσης

Πρωτοσέλιδο Τελευταίας Έκδοσης

PDF, E-Paper τελευταίας έκδοσης εδώ

Δίκτυο Forum Ανάπτυξης

Video Gallery

Δειτε το καναλι μας στο YouTube

Απόψεις

Αρχή Σελίδας