Ελλάδα, δημογραφικές εξελίξεις, προοπτικές και προκλήσεις

kotzamanis

του Βύρωνα Κοτζαμάνη

Ο πληθυσμός μας μεταπολεμικά έχει αυξηθεί σημαντικά (7,6 εκατομ. το 1951, 10,7 το 2017) και παράλληλα γηράσκει προοδευτικά (μέση ηλικία 30 έτη το 1951, >44 έτη το 2017).

Στην ίδια αυτή περίοδο ο πληθυσμός μας: ι) έχει περιορίσει τη γονιμότητά του και αυξήσει κατά 15 έτη περίπου τον μέσο προσδόκιμο χρόνο ζωής του στη γέννηση (εξ ου και η προοδευτική του γήρανση), ιι) έχει αστικοποιηθεί και έχει συγκεντρωθεί σε ένα εξαιρετικά περιορισμένο τμήμα της συνολικής επιφάνειας της χώρας με τη δημιουργία δύο μεγάλων μητροπολιτικών περιοχών (Αθήνας και Θεσσαλονίκης), ιιι) από σχετικά «ομοιογενής» μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (οι μη έχοντες την ελληνική υπηκοότητα το 1951 ήταν λίγες δεκάδες χιλιάδες) συμπεριλαμβάνει σήμερα περίπου 900.000 αλλοδαπούς.

Εξετάζοντας ειδικότερα την μεταβολή του ανά περιόδους διαπιστώνουμε ότι η αυξηση ήταν συνεχόμενη την περίοδο 1951-2011 (η μεγαλύτερή καταγράφεται στις δεκαετίες του 50 και του 70) ενώ την τελευταία επταετία (2011-17) εχουμε μειιωση κατά 385 χιλ. περίπου (-3,6%.)

Η αύξηση του πληθυσμού μας μέχρι και το 2011 ήταν επομένως συνεχής, έχοντας όμως διαφορετικά αίτια. Αρχικά τα μεγάλα κύματα εξόδου προς το εξωτερικό των δεκαετιών 1950 και 1960 υπέρ-καλύφθηκαν από τα ιδιαίτερα υψηλά φυσικά ισοζύγια των ίδιων δεκαετιών οδηγώντας στην αύξηση του πληθυσμού. Στη συνέχεια, η συρρίκνωση των φυσικών ισοζυγίων της περιόδου 1980-2010 αναπληρώθηκε από τα θετικά μεταναστευτικά ισοζύγια, με αποτέλεσμα την συνέχιση της αύξησης μέχρι και τα τέλη της δεκαετίας του 2000. Την τελευταία επταετία ο πληθυσμός μας αντιθέτως μειώνεται, γιατι, για πρώτη φορά, τόσο το φυσικό (γεννήσεις –θάνατοι) όσο και το μεταναστευτικό ισοζύγιο είναι αρνητικά. Ταυτόχρονα, με το πέρασμα του χρόνου εχει χάσει την νεανική του δομή και απέκτησε,τα χαρακτηριστικά ενός γερασμένου πληθυσμού.

Το δημογραφικό μας «προβλημα», κύρια χαρακτηριστικά και πεδία παρέμβασης

Τα κύρια χαρακτηριστικά του "δημογραφικού προβλήματος" στη χώρα μας είναι τα κάτωθι:

  • Η υπέρ-συγκέντρωση του πληθυσμού σε ένα εξαιρετικά περιορισμένο τμήμα της επιφάνειας της χώρας μας και η εγκατάλειψη του υπαίθρου χώρου (80% σχεδόν του πληθυσμού μας είναι συγκεντρωμένο στο 6% της επιφάνειας)
  • Η μείωσή του που έχει αρχίσει ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 και πιθανότατα θα συνεχισθεί μέχρι και το 2050. Η μείωση αυτή οδηγεί προοδευτικά και στην συρρίκνωση του πληθυσμού εργάσιμης ηλικίας και προφανώς και σε αυτήν του οικονομικά ενεργού πληθυσμού.
  • Η υψηλή δημογραφική γήρανση (η συνεχιζόμενη δηλ. ποσοστιαία αύξηση των άνω των 65 ετών, και ακόμη περισσότερο αυτή των > 85 ετών) και η μείωση του ειδικού βάρους των νέων καθως για πρώτη φορά στην ιστορία μας, οι 0-14 ετών από τα τέλη της δεκαετίας του 1990 είναι λιγότεροι από τους 65 ετών και άνω (το 2017 οι > 65 ετών είναι κατά 800.000 περισσότεροι από τους 0-14 ετών). Η γήρανση αυτή είναι μη αναστρεψιμη (υπο ορους οι ρυθμοι αύησή της δυναται να επιβαρδυνθουν ελαφρώς ).

Βασικό ρόλο στα προαναφερθέντα είχαν κυρίως:

ι)  Η μαζική  εσωτερικη μεταναστευση και η εγκατάλειψη του εξω-αστικού χώρου το 1950-1990

ιι) Η χαμηλή γονιμότητα (κάτω από το όριο αναπαραγωγής), καθώς οι γυναίκες που γεννήθηκαν λίγο πριν από το 1940 έκαναν κατά μέσο όρο 2,2 παιδιά, αυτές που γεννήθηκαν στις αρχές  της της δεκαετίας του ’70 1,60 ενώ οι νεότερες θα κάνουν πιθανότατα ακόμη λιγότερα. Ετσι, τις τελευταίες δεκαετίες περιορίσθηκαν σημαντικά οι γεννήσεις και αυξήθηκαν λόγω της γήρανσης οι θάνατοι με αποτέλεσμα την αλλαγή πρόσημου στο φυσικό ισοζύγιο. Η τάση αυτή δεν πρόκειται να αναστραφεί μέχρι το 2050. Απλώς είναι δυνατόν, εάν οι γεννήσεις σταθεροποιηθούν - ή στην ευνοϊκότερη των περιπτώσεων αυξηθούν λίγο - το αρνητικό ισοζύγιο να περιορισθεί ελαφρώς.

ιιι) Η ανάδυση μετά το 2010 ενός νέου κύματος μετανάστευσης (εξόδου από την χώρα τόσο Ελλήνων όσο και αλλοδαπών αναπαραγωγικλης ηλικίας) με αποτέλεσμα την μετατροπή της μεταναστευτικής «ζυγαριάς» από θετική σε αρνητική. Το αρνητικό αυτό ισοζύγιο είναι δυνατόν - υπό όρους- να αλλάξει πρόσημο μεσοπρόθεσμα.

Μπορούμε όμως να κάνουμε κάτι για να επιβραδυνθούν κάποιες από τις προαναφερθείσες τάσεις;

  • Οι έχοντες την ευθύνη σχεδιασμού και λήψης αποφάσεων θα πρέπει καταρχάς να θεωρήσουν ως δεδομένες τις αναμενόμενες εξελίξεις στον βραχύ-μέσο χρόνο, να εκτιμήσουν τις επιπτώσεις τους και να τις λάβουν υπόψη στον σχεδιασμό και στην λήψη των όποιων μέτρων πολιτικής. Ειδικότερα, θα πρέπει να ληφθούν σοβαρά υπόψη την επόμενη τουλάχιστον εικοσαετία, σε πλήθος πεδίων πολιτικής: 1) την αναμενόμενη μείωση του συνολικού πληθυσμού / του πλήθους και του % των ατόμων εργάσιμης ηλικίας (ως και την αύξηση της μέσης ηλικίας τους), και 2 ) την αναμενόμενη αύξηση τόσο του πλήθους όσο και των % των >65 ετών και  των > 85 ετών «γήρανση μέσα στην γήρανση»).
  • Θα πρέπει όμως να ληφθουν και μέτρα που μπορούν προοδευτικά να επιβραδυνουν τις υφιστάμενες τάσεις, στοχεύοντας κυρίως: ι) στην ανακοπή της μετανάστευσης και στη μετάβαση από ένα ισοζύγιο όπου οι έξοδοι είναι περισσότεροι από τις εισόδους, στο αντίστροφο) ιι) στην αύξηση της τελικής γονιμότητας των γυναικών που γεννήθηκαν μετά το 1980 (από 1,5 σε 1,8-1,9 παιδιά/ γυναίκα) και την σταθεροποίηση μελλοντικά των γεννήσεων γύρω από τις 100.000/έτος (έναντι των 90.000 την τρέχουσα δεκαετία, και τέλος ιιι) στην προσαρμογή  σε μια αναστρέψιμη μεσοπρόθεσμα δημογραφική γήρανση, δημιουργώνατς και τις κατάλληλες συνθήκες ώστε ο πληθυσμός μας να γηράσκει σε καλή υγεία, παραμένοντας οικονομικά και κοινωνικά δραστήριος και παραγωγικός.

To κείμενο είναι η εισήγηση του κ. Βύρωνα Κοτζαμάνη Καθηγητή Δημογραφίας Πανεπιστημίου Θεσσαλίας στην εκδήλωση του Συλλόγου Προστασίας Υγείας και Περιβάλλοντος Κ.Υ Χαλανδρίτσας στο 21ο Forum Ανάπτυξης.

Τελευταία Ενημέρωση : Τρίτη, 16/04/2019

Περισσότερα σε αυτή την Κατηγορία :

Σχετικά Άρθρα κατά ετικέτα :

Πρωτοσέλιδο Τελευταίας Έκδοσης

Πρωτοσέλιδο Τελευταίας Έκδοσης

PDF, E-Paper τελευταίας έκδοσης εδώ

Ανασκόπηση 2018

Πρωτοσέλιδο Ανασκόπησης

Δείτε το PDF εδώ

Δίκτυο Forum Ανάπτυξης

Δειτε το καναλι μας στο YouTube

Video Gallery

Αρχή Σελίδας