Ζούμε σε μια εποχή μετατόπισης. Ο αυταρχισμός, κάποτε ταυτισμένος κυρίως με ανελεύθερα καθεστώτα του πρώην ανατολικού μπλοκ ή με στρατιωτικές δικτατορίες του παρελθόντος, έχει πλέον βρει νέες ρίζες στις ίδιες τις μητροπόλεις της δυτικής δημοκρατίας. Και δεν πρόκειται απλώς για απόκλιση ή παρέκκλιση. Πρόκειται για μια βαθιά, συστημική μεταβολή που αλλοιώνει τον ίδιο τον πυρήνα των δημοκρατικών αξιών.
Τα τελευταία χρόνια, βλέπουμε το δημοκρατικό προσωπείο πολλών χωρών να ραγίζει. Εκλογές εξακολουθούν να διεξάγονται, αλλά συχνά αποτελούν απλώς το περιτύλιγμα μιας πολιτικής πραγματικότητας όπου η ανεξαρτησία των θεσμών, η ελευθερία του λόγου και η λογοδοσία υπονομεύονται συστηματικά. Στην Τουρκία, για παράδειγμα, η κεντρική εξουσία έχει σταδιακά συγκεντρωθεί στα χέρια ενός προσώπου, με δικαστές, πολιτικούς αντιπάλους και δημοσιογράφους να διώκονται ή να φυλακίζονται. Όμως το ίδιο συμβαίνει, με διαφορετικό προσωπείο, και σε χώρες της Ε.Ε.
Φρανθίσκο Γκόγια, Η 3η Μαΐου 1808, 1814
Στις ΗΠΑ, η προεδρία Τραμπ σηματοδότησε μια στροφή προς μια επιθετική, μετα-αληθινή πολιτική κουλτούρα. Όχι μόνο υποβαθμίστηκαν θεσμικά αντίβαρα (όπως η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης ή η ελευθερία της στατιστικής πληροφόρησης), αλλά και ενισχύθηκε ο κοινωνικός διχασμός, η καχυποψία απέναντι σε κάθε αντίλογο. Ο Τραμπ καθαιρεί αξιωματούχους που δεν εξυπηρετούσαν την «προσωπική του αφήγηση», ενώ παράλληλα παρουσιάζει τις επιλογές του ως «σωτηρία της χώρας». Το φαινόμενο δεν είναι μεμονωμένο, αποτελεί μέρος μιας παγκόσμιας τάσης.
Η τεχνολογία, αντί να ενισχύει τη διαφάνεια και τη συμμετοχή, αξιοποιείται όλο και περισσότερο ως εργαλείο ελέγχου, επιτήρησης και χειραγώγησης. Συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, big data, παρακολουθήσεις και λογοκρισία στα κοινωνικά δίκτυα μετατρέπονται σε όπλα στα χέρια αυταρχικών μηχανισμών.
Η Ελλάδα, δυστυχώς, δεν αποτελεί εξαίρεση. Το σκάνδαλο παρακολουθήσεων, το δυστύχημα των Τεμπών, αλλά και η πρόσφατη υπόθεση με τον ΟΠΕΚΕΠΕ, ανέδειξαν βαθιά προβλήματα διαφάνειας, ελέγχου και λογοδοσίας. Οι αντιδράσεις του πολιτικού συστήματος έδειξαν μια επικίνδυνη ανοχή – ή και συνενοχή – στη συγκάλυψη της αλήθειας.
Όλα αυτά συγκλίνουν στο ότι η χώρα μας κινείται σε ένα μονοπάτι αποδημοκρατικοποίησης.
Βρισκόμαστε πλέον σε ένα ιστορικό σταυροδρόμι. Η απάθεια και η ανοχή θα ενισχύσουν περαιτέρω τη διολίσθηση προς τον αυταρχισμό. Η αφύπνιση των κοινωνιών είναι πλέον επιτακτική. Δεν είναι απλώς θέμα πολιτικής αντιπαράθεσης, είναι ζήτημα ύπαρξης της ίδιας της δημοκρατίας.
Αν δεν κινητοποιηθούμε τώρα – ως πολίτες, ως κοινωνία – ίσως σύντομα να είναι πολύ αργά. Γιατί ο αυταρχισμός, για να εδραιωθεί, δεν χρειάζεται άρματα – αρκεί η σιωπή μας.
