Άρθρο του Παναγιώτη Διον. Δημόπουλου*
Για αιώνες, οι κοινότητες της Μεσογείου διαχειρίζονταν τις πυρκαγιές μέσω της βόσκησης, της βιώσιμης μελισσοκομίας και της ελεγχόμενης φωτιάς. Συνδυάζοντας αυτές τις παραδοσιακές μεθόδους με την οικολογική επιστήμη, οι πυρκαγιές ήταν στο παρελθόν και ίσως να μπορούν να μετατραπούν και στο μέλλον από μια υπαρξιακή απειλή σε ένα διαχειρίσιμο, εποχιακό φαινόμενο.
Η αύξηση των δασικών πυρκαγιών τα τελευταία χρόνια στη Μεσόγειο, που αποτελεί μια από τις θερμές περιοχές του κόσμου ως προς την κλιματική αλλαγή (κλιματικό hot spot), οφείλεται βασικά στην επέκταση των αστικών κέντρων σε δασικές περιοχές, σε υποδομές όπως ηλεκτροφόρα καλώδια και δρόμοι. Οι επιπτώσεις των πυρκαγιών επιτείνονται λόγω των αυξημένων θερμοκρασιών, της αυξανόμενης ξηρασίας. Οι κυβερνήσεις και οι κοινότητες τείνουν να μην προσαρμόζονται, επιδεινώνοντας τον κίνδυνο.
Υπάρχει εξειδικευμένη ομάδα για περιαστικές πυρκαγιές στην Ελλάδα;
H απάντηση είναι αρνητική. Δεν υπάρχει εξειδικευμένη δομή για τις περιαστικές πυρκαγιές τόσο σε επίπεδο κεντρικής κυβέρνησης, όσο και περιφερειακής διοίκησης.
Το μοναδικό επιτυχημένο παράδειγμα που λειτουργεί σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης εδώ και 30 τουλάχιστον χρόνια είναι ο ΣΠΑΥ (Σύνδεσμος Προστασίας και Ανάπτυξης Υμηττού) που σκοπό έχει την προστασία, ανάπτυξη και διαχείριση του Υμηττού (εδώ συναντάμε ένα από τα σημαντικότερα περιαστικά δάση της Αττικής) και παίζει κρίσιμο ρόλο στην πρόληψη πυρκαγιών σε μια περιοχή ιδιαίτερα ευάλωτη, λόγω της εγγύτητάς της σε αστικές ζώνες και της υψηλής επισκεψιμότητας.
Θα μπορούσε κατά τα πρότυπα του ΣΠΑΥ να λειτουργήσει και ένα αντίστοιχο μοντέλο δια-δημοτικής συνεργασίας όλων των δήμων της Αχαΐας (ορισμένοι εκ των οποίων αποτελούν μέλη του δικτύου Ανθεκτικών Πόλεων). Αυτός ο Σύνδεσμος για την προστασία και ανάπτυξη των ορεινών όγκων και των περιαστικών περιοχών της Αχαΐας, σε συνεργασία με την Πυροσβεστική Υπηρεσία, τη Δασική Υπηρεσία και εθελοντικές ομάδες θα είχε την εποπτεία εφαρμογής προληπτικών μέτρων, με στόχο την προστασία των φυσικών οικοσυστημάτων, των αγρο-οικοσυστημάτων, των περιαστικών ζωνών και την ελαχιστοποίηση του κινδύνου πυρκαγιών.
Πρόληψη ή καταστολή;
Το κόστος πρόληψης έναντι του κόστους καταστολής πυρκαγιών είναι ένα σημαντικό ζήτημα, ιδιαίτερα σε χώρες όπως η Ελλάδα, όπου οι δασικές πυρκαγιές και οι μικτές πλέον πυρκαγιές (σε δάση, αγροτικές περιοχές με διάσπαρτη δόμηση, αλλά και σε περιαστικές περιοχές), αποτελούν συχνό φαινόμενο.
Στην πρόληψη περιλαμβάνονται δράσεις που αποσκοπούν στη μείωση της πιθανότητας εκδήλωσης πυρκαγιών ή στη μείωση της έντασής τους, όπως:
• η διαχείριση των δασών (καθαρισμός ξερής βλάστησης, δημιουργία αντιπυρικών ζωνών, αραίωση δασών),
• η εκπαίδευση και ευαισθητοποίηση των πολιτών (ενημερωτικές καμπάνιες για την αποφυγή αμελούς χρήσης φωτιάς),
• η εγκατάσταση και λειτουργία κατάλληλων υποδομών (εγκατάσταση συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης π.χ. drones, κάμερες, αισθητήρες),
• οι προληπτικές περιπολίες (π.χ. ενίσχυση δασοφυλακής και πυροφυλακίων),
• η εφαρμογή της νομοθεσίας (επιβολή κανονισμών για περιορισμό δραστηριοτήτων υψηλού κινδύνου σε περιόδους ξηρασίας).
Δεν αρκεί η πρόληψη που βασίζεται μόνο σε μέτρα έγκαιρης κατάσβεσης, πυρανίχνευσης, που εκ’ του αποτελέσματος δεν λειτουργούν επαρκώς, αλλά χρειάζεται διαχρονική, συστηματική και επιστημονικά τεκμηριωμένη δράση, μέσα στο δάσος και στις αγροτοδασικές εκτάσεις από τις αρμόδιες Υπηρεσίες, επιστημονικούς φορείς και Ιδρύματα.
Οι δράσεις πρόληψης δεν μπορεί να είναι μόνο η υποστήριξη, μέσω κονδυλίων έργων καθαρισμών, διανοίξεων και βελτίωσης δρόμων κλπ. (πόσο μάλλον με την αγορά νέων μέσων πυρόσβεσης), αλλά και δράσεων που θα δώσουν πρόσθετη αξία στα ποσά που δαπανώνται για την πρόληψη. Για παράδειγμα, πρόληψη μέσω παραγωγικών δραστηριοτήτων σε όλους τους διαφορετικούς τύπους δάσους, με υποστήριξη δασοκομίας, αναψυχής, εκπαίδευσης, τουρισμού, επιστημονικής έρευνας, ώστε να πολλαπλασιάζονται τα οφέλη των επενδυόμενων πόρων, τόσο στους χρήστες/ωφελούμενους, όσο και στο κράτος.
Από μελέτες στην ΕΕ, αλλά και αναφορές από το WWF και το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, προκύπτει ότι η επένδυση στην πρόληψη είναι έως και 10 φορές πιο αποδοτική από την καταστολή. Για κάθε 1€ που δαπανάται στην πρόληψη, μπορεί να εξοικονομηθούν 5-10€ σε κόστος καταστολής και αποκατάστασης.
Τα τελευταία 10 χρόνια παρατηρείται μια δυσανάλογα υψηλή δαπάνη για καταστολή σε σχέση με την πρόληψη στην ΕΕ και την Ελλάδα, ενώ η Πορτογαλία από το 2019 και μετά φαίνεται να αποτελεί παράδειγμα ισορροπημένης κατανομής.
Επομένως, είναι απολύτως αναγκαίο (προτείνεται από όλους τους σχετικούς φορείς και τους επιστήμονες) να θεσμοθετηθεί και να εφαρμοστεί άμεσα ένας συγκεκριμένος και συστηματικός τρόπος διάθεσης κονδυλίων με αλλαγή της αναλογίας από το 20/ 80% (πρόληψη / καταστολή) στο 40-50% για πρόληψη και 60-50% για καταστολή, σύμφωνα με τις συστάσεις του Περιβαλλοντικού Προγράμματος του ΟΗΕ (UNEP/UN) και κατά το παράδειγμα της Πορτογαλίας.
Τα έγκαιρα προληπτικά μέτρα και η ολιστική προσέγγιση στη διαχείριση των δασών, των περιοχών μικτού χαρακτήρα (καλλιέργειες, βοσκότοποι, διάσπαρτες οικιστικές ζώνες που συνδέονται με τα δάση) και των πυρκαγιών είναι ζωτικής σημασίας.
Ρόλος των τοπικών κοινωνιών στην αντιμετώπιση των πυρκαγιών
Οι τοπικές κοινωνίες διαδραματίζουν κρίσιμο ρόλο στην αντιμετώπιση περιαστικών πυρκαγιών, καθώς η εγγύτητά τους στα μέτωπα των πυρκαγιών, η γνώση του περιβάλλοντος και η άμεση κινητοποίηση μπορούν να κάνουν τη διαφορά στην πρόληψη, την έγκαιρη ανίχνευση και την καταστολή. Στο επίπεδο της πρόληψης και ευαισθητοποίησης, μέσω δημιουργίας τοπικών εθελοντικών ομάδων πυρόσβεσης ή πολιτικής προστασίας που εκπαιδεύονται για να υποστηρίζουν τις αρχές σε αρχικά στάδια πυρκαγιάς, π.χ. με κατάσβεση μικρών εστιών ή συμμετοχή στην οργανωμένη εκκένωση περιοχών διασφαλίζοντας την ασφάλεια ευάλωτων ομάδων (ηλικιωμένοι, παιδιά). Μέσω της αξιοποίησης της τοπικής γνώσης (οι κάτοικοι γνωρίζουν μονοπάτια, πηγές νερού και κρίσιμες τοποθεσίες που μπορούν να βοηθήσουν τις πυροσβεστικές δυνάμεις), και της δημιουργίας τοπικών επιτροπών πολιτικής προστασίας που ενισχύει τη συνεργασία μεταξύ κατοίκων, τοπικής αυτοδιοίκησης και πυροσβεστικής, αλλά με πλαίσιο, κανόνες και συνεργιστικές δράσεις. Σε περιοχές όπως η Αττική ή η Εύβοια, όπου οι περιαστικές πυρκαγιές είναι συχνές, κοινότητες έχουν οργανώσει ομάδες εθελοντών (εθελοντές δασοπυροσβέστες) που συνεργάζονται με την Πυροσβεστική. Επίσης, τοπικές πρωτοβουλίες, όπως η «Πρωτοβουλία Πολιτών για την Προστασία των Βουνών», προωθούν την ευαισθητοποίηση και την πρόληψη.
Οι τοπικές κοινωνίες είναι ο πρώτος κρίκος στην αλυσίδα προστασίας από τις περιαστικές πυρκαγιές, και η ενεργή συμμετοχή τους μπορεί να σώσει ζωές, περιουσίες και το φυσικό περιβάλλον.
Επίλογος
Σε συνθήκες κλιματικής κρίσης χρειαζόμαστε ένα νέο μοντέλο ολοκληρωμένης διαχείρισης των δασικών- και των περιαστικών- πυρκαγιών που α) στηρίζεται στην ανάπτυξη συστημάτων σχεδιασμού και επιχειρησιακής λειτουργίας και β) περιλαμβάνει συνδυασμό στρατηγικών πρόληψης και καταστολής των πυρκαγιών.
Είναι αναγκαίο πλέον να γίνει ένας ουσιαστικός και εποικοδομητικός διάλογος, στο επίκεντρο του οποίου να βρεθεί η πρόληψη και η διαμόρφωση ενός νέου Συστήματος Πρόληψης-Διαχείρισης-Αποκατάστασης & Πολιτικής Προστασίας, με αποκέντρωση και συντονισμό όλων των φορέων διακυβέρνησης.
Η πρόληψη, η προσαρμογή και η ανθεκτικότητα δεν είναι πολυτέλεια.
Είναι ευθύνη. Και δεν μπορεί να περιμένει, αλλά να αποτρέψει το επόμενο πύρινο μέτωπο.
* Ο Παναγιώτης Διον. Δημόπουλος είναι Καθηγητής Βοτανικής και Οικολογίας Πανεπιστήμιο Πατρών
