Σε περιόδους μεγάλης αστάθειας, όταν τα γεγονότα διαδέχονται το ένα το άλλο με ταχύτητα και βαρβαρότητα, είναι αναπόφευκτο να αναρωτιέται κανείς αν τελικά αξίζουν οι θυσίες. Από τη σφαγή στη Γάζα και τον πόλεμο στην Ουκρανία, μέχρι τη διαφθορά και την ατιμωρησία που τραυματίζουν τη δημόσια ζωή στη χώρα μας, η αίσθηση του αδιεξόδου είναι συχνά ασφυκτική.
Όταν ένας πατέρας, όπως ο Πάνος Ρούτσι, φτάνει στα βιολογικά του όρια με απεργία πείνας ζητώντας το αυτονόητο -δικαιοσύνη για το παιδί του που χάθηκε στα Τέμπη- ή όταν χιλιάδες άμαχοι στη Γάζα θυσιάζονται χωρίς προοπτική τερματισμού του πολέμου, η απάντηση δεν φαίνεται εύκολη. Κι όμως, η ιστορία προσφέρει μια ψύχραιμη, επίμονη απάντηση: οι θυσίες δεν χάνονται.
Ιστορική υπομονή της δικαιοσύνης
Η Επανάσταση του 1821 αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι Έλληνες επαναστάτησαν εναντίον μιας ισχυρής αυτοκρατορίας και βρέθηκαν μόνοι απέναντι σε μια εχθρική Ευρώπη. Όμως, μέσα από την πτώση του Μεσολογγίου και τη μαρτυρική αντοχή των αγωνιστών, αναδείχθηκε το ηθικό κύρος ενός λαού που ζητούσε ελευθερία. Οι θυσίες εκείνες έγιναν τελικά το εφαλτήριο όχι μόνο της ελληνικής ανεξαρτησίας αλλά και μιας ευρύτερης αναγνώρισης του δικαιώματος των λαών στην αυτοδιάθεση.
Σήμερα, η Παλαιστίνη θυμίζει εκείνον τον άνισο αγώνα. Μέσα από τον αποκλεισμό και την καταστροφή, η Γάζα έχει μετατραπεί —όπως έγραψε πρόσφατα η αρθρογράφος Soumaya Ghannoushi-στη συνείδηση της ανθρωπότητας. Παρά την προπαγάνδα και τη σιωπή των ισχυρών, τα παγκόσμια κινήματα αλληλεγγύης πολλαπλασιάζονται, δείχνοντας πως οι κοινωνίες αρχίζουν να βλέπουν πέρα από το φίλτρο της εξουσίας.
Η αργή αλλά βέβαιη ωρίμανση των κοινωνιών
Η ιστορία διδάσκει ότι η δικαίωση έρχεται αργά. Οι Ισπανοί δημοκράτες του Εμφυλίου χρειάστηκαν σαράντα χρόνια για να δουν την πτώση του φρανκισμού. Ο Νέλσον Μαντέλα πέρασε σχεδόν τρεις δεκαετίες στη φυλακή πριν δει το απαρτχάιντ να καταρρέει. Ο Γκάντι ηγήθηκε ενός αγώνα χωρίς βία που οδήγησε στην ανεξαρτησία της Ινδίας. Κι εδώ, στην Ελλάδα, οι αγώνες της Αντίστασης και του Πολυτεχνείου έγιναν θεμέλια μιας δημοκρατίας που, παρά τα προβλήματά της, εξακολουθεί να αντέχει.
Κάθε μία από αυτές τις θυσίες αποτέλεσε μια μικρή ρωγμή στο οικοδόμημα της αδικίας. Οι κοινωνίες ωριμάζουν μέσα από τέτοιες ρωγμές. Μπορεί να μην το αντιλαμβάνονται οι γενιές που πονάνε, αλλά οι επόμενες ζουν σε έναν καλύτερο κόσμο χάρη σε εκείνες.
Όταν η συνείδηση γίνεται πολιτική δύναμη
Το πιο αισιόδοξο στοιχείο στη σημερινή εποχή είναι ότι, παρά τον έλεγχο της πληροφορίας, οι κοινωνίες αφυπνίζονται. Οι νέες γενιές σε Ευρώπη και Αμερική αμφισβητούν τα αυτονόητα της προηγούμενης εποχής: το αλάθητο των ισχυρών, τη νομιμοποίηση της βίας, την ατιμωρησία των πολιτικών και οικονομικών ελίτ.
Η συνείδηση γίνεται πολιτική δύναμη. Δεν είναι πια προνόμιο των λίγων διανοουμένων ή ακτιβιστών· είναι συλλογικό βίωμα. Κάθε διαμαρτυρία, κάθε απεργία, κάθε πράξη αντίστασης, ακόμη κι αν φαίνεται μικρή, είναι ένα κομμάτι της ίδιας αδιάκοπης αλυσίδας που συνδέει το παρελθόν με το μέλλον.
Συμπερασματικά, οι θυσίες αξίζουν-όχι επειδή πάντα φέρνουν άμεση νίκη, αλλά γιατί διατηρούν ζωντανή την ιδέα του δικαίου. Είναι το αντίβαρο στην κυνικότητα και στη λήθη.
Όπως το Μεσολόγγι έγινε διαχρονικό σύμβολο ελευθερίας, έτσι και η Γάζα μπορεί να γίνει το σύγχρονο σύμβολο της ανθρώπινης συνείδησης. Και όπως κάθε άνθρωπος που διεκδικεί δικαιοσύνη, έτσι και κάθε κοινωνία που αρνείται να σωπάσει, συνεχίζει την ίδια ιστορική γραμμή: την πορεία από τη θυσία προς τη δικαίωση.
