Η ιστορία που καταγράφει ο Γιάννης Κατρής στη Γέννηση του νεοφασισμού στην Ελλάδα μοιάζει σήμερα σχεδόν μυθιστορηματική: ένα φτωχό χωριό της Ρούμελης στις εκλογές του 1958, ένας υποψήφιος της ΕΡΕ να φτάνει με αυτοκίνητο, να κερνά καφέδες και κονιάκ, να ανοίγει το τεφτέρι του μπακάλη και να σβήνει χρέη μπροστά στους χωρικούς. Στο τέλος, το βιβλίο με τα βερεσέδια καίγεται στο τζάκι και μαζί του καίγεται και κάθε αμφιβολία για το εκλογικό αποτέλεσμα: 601 ψηφοφόροι, 601 ψήφοι στην ΕΡΕ.

Η σκηνή δεν ήταν εξαίρεση· ήταν σύμπτωμα μιας ολόκληρης εποχής. Μετά την εκτόξευση της ΕΔΑ στις εκλογές του 1958, το μετεμφυλιακό κράτος ανησύχησε βαθιά. Οι εκλογές του 1961 έμειναν στην ιστορία ως εκλογές «βίας και νοθείας», με καταγγελίες για πιέσεις της χωροφυλακής, των ΤΕΑ και του κρατικού μηχανισμού πάνω στον πληθυσμό. Ο Κατρής, αλλά και μεταγενέστερες ιστορικές μελέτες για τον «Ανένδοτο Αγώνα», περιγράφουν ένα πολιτικό σύστημα όπου η ψήφος συχνά περνούσε μέσα από φόβο, εξάρτηση και πελατειακή ομηρία.
Υπήρχαν τότε οι «εθνικόφρονες» εργολάβοι που μοίραζαν δουλειές, οι κομματάρχες που κανόνιζαν μεταθέσεις, οι βουλευτές που έταζαν διορισμούς στον ΟΤΕ ή στη ΔΕΗ, οι αγροφύλακες που κρατούσαν σημειώσεις για το ποιος «δεν συμμορφώνεται προς τας υποδείξεις». Η δημοκρατία λειτουργούσε, αλλά με όρους πατρωνίας. Ο πολίτης δεν ήταν ακριβώς πολίτης,ήταν πελάτης.

Σήμερα, ευτυχώς, δεν υπάρχουν χωροφύλακες έξω από τα εκλογικά τμήματα ούτε καμένα τεφτέρια σε καφενεία. Η Ελλάδα είναι μια κανονική ευρωπαϊκή δημοκρατία με ελεύθερες εκλογές, θεσμικές εγγυήσεις και ασύγκριτα μεγαλύτερη κοινωνική ελευθερία. Κι όμως, η ουσία της εξάρτησης δεν εξαφανίστηκε. Εκσυγχρονίστηκε.
Το παλιό κονιάκ έγινε market pass. Το τεφτέρι έγινε τραπεζική ρύθμιση. Ο κομματάρχης έγινε τηλεοπτικό πάνελ και στρατός από ανώνυμα τρολ. Η παλιά προσωπική χάρη αντικαταστάθηκε από τη διαχείριση της ανασφάλειας: ποιος θα εγγυηθεί σταθερότητα, ποιος θα μοιράσει επιδόματα, ποιος θα ελέγξει καλύτερα την εικόνα της πραγματικότητας.
Οι σημερινές πλειοψηφίες κινούνται ασφαλώς με πιο σύνθετα και πιο ώριμα κριτήρια από εκείνες του 1958. Υπάρχει ενημέρωση, πρόσβαση στη γνώση, κοινωνική κινητικότητα. Αλλά η ψήφος εξακολουθεί να επηρεάζεται από τον φόβο της οικονομικής καθόδου, από την επικοινωνιακή υπεροχή, από τη δύναμη των μέσων και της εικόνας. Δεν αγοράζεται πια τόσο ωμά,συχνά όμως κατευθύνεται μέσα από την κόπωση και την ανασφάλεια.
Και ίσως αυτό να είναι το πιο ανησυχητικό: τότε έβλεπες καθαρά το χέρι που έσβηνε το χρέος. Σήμερα, πολλές φορές, δεν βλέπεις καν ποιος κρατά το τεφτέρι.






















