Ολοκληρώθηκε χθες στο Θέατρο Αγορά της Πάτρας ο κύκλος παραστάσεων της θεατρικής ομάδας Ρεφενέ με τίτλο «Οι Αλαφροΐσκιωτοι», σε σκηνοθεσία Γιάννη Γεωργακάκη. Η παράσταση αποτέλεσε μια σύνθεση τεσσάρων κειμένων κορυφαίων συγγραφέων του παγκόσμιου δραματολογίου, τα οποία, παρά τις διαφορετικές εποχές, καταβολές και αισθητικές τους, συναντήθηκαν σε έναν κοινό άξονα: στην ανάγκη του ανθρώπου να επιβιώσει απέναντι σε μια πραγματικότητα που συχνά τον υπερβαίνει, τον ταπεινώνει ή τον συνθλίβει.
Η ομάδα Ρεφενέ, με δημιουργική πορεία 27 χρόνων, επιβεβαίωσε για ακόμη μία φορά ότι το ερασιτεχνικό θέατρο, όταν στηρίζεται στη συνέπεια, στη συλλογική εργασία και στην ουσιαστική αγάπη για την τέχνη, μπορεί να παράγει έργο με καλλιτεχνικό βάθος και κοινωνική χρησιμότητα. Υπό την καθοδήγηση του Γιάννη Γεωργακάκη, ενός θεατρανθρώπου που έχει συνδέσει σταθερά την παρουσία του με την πολιτιστική ζωή της Πάτρας, η ομάδα επιχείρησε όχι απλώς να παρουσιάσει τέσσερα θεατρικά αποσπάσματα, αλλά να τα ενώσει σε μια κοινή πρόταση για τον άνθρωπο, την εξουσία, τον πόλεμο, τη φτώχεια, το όνειρο και την αντίσταση.
Τέσσερα έργα, τέσσερις μορφές αντίστασης

Το πρώτο κείμενο, «Το κήρυγμα στους καρχαρίες», προέρχεται από το «Μόμπι Ντικ» του Χέρμαν Μέλβιλ. Ένας ηλικιωμένος μάγειρας καλείται να απευθύνει κήρυγμα στους καρχαρίες, ζητώντας τους να δείξουν εγκράτεια, δικαιοσύνη και πολιτισμένη συμπεριφορά. Η σκηνή είναι φαινομενικά κωμική, σχεδόν παράλογη. Ωστόσο, πίσω από το χιούμορ αποκαλύπτεται μια σκληρή αλληγορία για την ανθρώπινη κοινωνία.
Οι καρχαρίες κατασπαράζουν τη λεία τους, όμως η πραγματική σάτιρα στρέφεται προς τους ανθρώπους, οι οποίοι μιλούν για ηθική, μέτρο και πολιτισμό, ενώ οι ίδιοι οργανώνουν την εκμετάλλευση και την καταπίεση. Η λαιμαργία των ζώων γίνεται καθρέφτης της απληστίας των ισχυρών, ενώ το κήρυγμα προς εκείνους που βρίσκονται χαμηλότερα στην ιεραρχία αποκαλύπτει την υποκρισία μιας εξουσίας που ζητά εγκράτεια από τους αδύναμους, χωρίς να περιορίζει ποτέ τη δική της βουλιμία.

Στη «Λαίδη Φθειροζόλ» του Τενεσί Ουίλιαμς, το κέντρο βάρους μεταφέρεται στη φτώχεια, στην κοινωνική απόρριψη και στην ανάγκη του ανθρώπου να διασώσει την αξιοπρέπειά του. Μια γυναίκα, παγιδευμένη σε μια ταπεινωτική καθημερινότητα, κατασκευάζει έναν φανταστικό κόσμο πλούτου, ευγένειας και κοινωνικής αναγνώρισης.
Η φαντασία της δεν παρουσιάζεται ως απλό ψέμα. Είναι ένας μηχανισμός επιβίωσης. Απέναντι σε μια πραγματικότητα που την έχει στερήσει από ασφάλεια, κύρος και ανθρώπινη επαφή, η ηρωίδα δημιουργεί μια άλλη εκδοχή του εαυτού της. Το έργο θέτει ένα βαθύτερο ερώτημα: ποια αλήθεια είναι ισχυρότερη; Η αντικειμενική αλήθεια της φτώχειας ή η εσωτερική αλήθεια ενός ανθρώπου που προσπαθεί να μη συντριβεί;

Στη «Γέννηση του γελωτοποιού», από το «Μιστέρο Μπούφο» του Ντάριο Φο, η αντίσταση αποκτά πιο καθαρά πολιτικό χαρακτήρα. Ένας χωρικός, αφού χάνει από την εξουσία τη γη, τον κόπο και τον κόσμο που δημιούργησε, μεταμορφώνεται σε γελωτοποιό. Δεν διαθέτει όπλα, χρήματα ή θεσμική δύναμη. Διαθέτει όμως το σώμα, τη φωνή, το γέλιο και τη σάτιρα.
Ο γελωτοποιός γίνεται η φωνή όσων δεν έχουν φωνή. Μέσα από την υπερβολή, την ειρωνεία και την κωμική αποδόμηση, απογυμνώνει την εξουσία από τη μεγαλοπρέπεια και το κύρος της. Το γέλιο δεν είναι φυγή από την πραγματικότητα, αλλά μορφή πολιτικής πράξης. Είναι ένας τρόπος να πάψει ο ισχυρός να φαίνεται ανίκητος και ο αδύναμος να αισθάνεται μόνος.

Το τέταρτο έργο, «Πικ-νικ στο μέτωπο» του Φερνάντο Αραμπάλ, φέρνει στο προσκήνιο τον παραλογισμό του πολέμου. Δύο στρατιώτες από αντίπαλα στρατόπεδα συναντιούνται και ανακαλύπτουν ότι δεν έχουν τίποτε ουσιαστικό να χωρίσουν. Η διαφορά τους περιορίζεται στη στολή, στις εντολές και στην τεχνητή ταυτότητα του «εχθρού».
Η εικόνα μιας οικογένειας που οργανώνει πικ-νικ στο πεδίο της μάχης προκαλεί αρχικά γέλιο. Σταδιακά, όμως, γίνεται φανερό ότι το πραγματικό παράλογο δεν είναι το πικ-νικ ανάμεσα στις εκρήξεις, αλλά ο ίδιος ο πόλεμος. Οι απλοί άνθρωποι δεν γνωρίζουν γιατί πρέπει να σκοτώσουν ο ένας τον άλλον. Κάποιος άλλος έχει αποφασίσει ποιος είναι φίλος, ποιος εχθρός και ποιος πρέπει να πεθάνει.
Οι «Αλαφροΐσκιωτοι» της κοινωνίας
Τα τέσσερα κείμενα ενώνονται μέσα από πρόσωπα που δεν πατούν πάντοτε σταθερά στη συμβατική πραγματικότητα. Είναι οι φαινομενικά αφελείς, οι ονειροπόλοι, οι περιθωριακοί, οι γελωτοποιοί και οι άνθρωποι που αρνούνται να αποδεχθούν ως φυσιολογικό έναν κόσμο άδικο και παράλογο.
Ο τίτλος «Οι Αλαφροΐσκιωτοι» δεν λειτουργεί υποτιμητικά. Αντίθετα, αναδεικνύει εκείνους που, επειδή βρίσκονται λίγο έξω από τα όρια της κανονικότητας, μπορούν να διακρίνουν καθαρότερα όσα η κοινωνία έχει μάθει να προσπερνά. Βλέπουν τη λαιμαργία πίσω από τα ηθικά κηρύγματα, τη συντριβή πίσω από την αξιοπρεπή πρόσοψη, την αυθαιρεσία πίσω από το κύρος της εξουσίας και τον παραλογισμό πίσω από τη δήθεν αναγκαιότητα του πολέμου.
Ακριβώς γι’ αυτό τα έργα παραμένουν επίκαιρα. Σε μια εποχή πολέμων, κοινωνικής ανισότητας, οικονομικής ανασφάλειας, προπαγάνδας, φόβου και αυξανόμενης αυθαιρεσίας κάθε μορφής εξουσίας, οι τέσσερις ιστορίες δεν μοιάζουν με μακρινά κείμενα άλλων εποχών. Μιλούν άμεσα για το παρόν.
Η ανθρώπινη απληστία εξακολουθεί να παρουσιάζεται ως φυσικός νόμος. Η φτώχεια και η κοινωνική περιθωριοποίηση εξακολουθούν να συνθλίβουν την αξιοπρέπεια. Η εξουσία εξακολουθεί να φοβάται το γέλιο, τη σάτιρα και τον ελεύθερο λόγο. Οι λαοί εξακολουθούν να καλούνται να βλέπουν ως εχθρούς ανθρώπους με τους οποίους έχουν περισσότερα κοινά παρά διαφορές.
Μια παράσταση που αξίζει συνέχεια
Η παράσταση αναμένεται να επιστρέψει στις αρχές Σεπτεμβρίου στο Θέατρο Κρήνης. Ωστόσο, η παρουσία της δεν θα έπρεπε να περιοριστεί σε έναν ακόμη κύκλο θεατρικών παραστάσεων. Το περιεχόμενο και η μορφή της δημιουργούν τις προϋποθέσεις για μια ευρύτερη εκπαιδευτική και κοινωνική αξιοποίηση.
Μια συνεργασία του Ρεφενέ με τα σχολεία της περιοχής, τη Διεύθυνση Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Αχαΐας και τον Δήμο Πατρέων θα μπορούσε να μετατρέψει την παράσταση σε ένα ουσιαστικό θεατρικό μάθημα για μαθητές Γυμνασίων και Λυκείων. Ένα μάθημα για τον πόλεμο, την εξουσία, την κοινωνική αδικία, τη διαφορετικότητα, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τη δύναμη της φαντασίας και τη σημασία της αντίστασης.
Η πρόταση αυτή δεν αποτελεί μια αφηρημένη επιθυμία. Υπάρχει ήδη η εμπειρία, η τεχνογνωσία και το δίκτυο συνεργασιών που έχουν δημιουργηθεί μέσα από τη μακρόχρονη δράση του Ρεφενέ και τη συμβολή του Γιάννη Γεωργακάκη στην καθιέρωση και επιτυχία του Πανελλήνιου Φεστιβάλ Σάτιρας Ερασιτεχνικών Θιάσων «Μώμος ο Πατρεύς».
Μέσα από τον «Μώμο» έχουν συναντηθεί στην Πάτρα θεατρικές ομάδες από ολόκληρη την Ελλάδα, αλλά και από κοινότητες του Ελληνισμού εκτός συνόρων. Έχει αναπτυχθεί μια πολύτιμη εμπειρία συνεργασίας, ανταλλαγής, δικτύωσης και συλλογικής δημιουργίας. Αυτή η παρακαταθήκη μπορεί να αξιοποιηθεί σε σταθερές εκπαιδευτικές και πολιτιστικές δράσεις, αντί να παραμένει αποσπασματική.
Τι πολιτισμό θέλει η Πάτρα;
Η προσφορά του Ρεφενέ, όπως και η αντίστοιχη παρουσία άλλων ερασιτεχνικών θεατρικών σχημάτων της Πάτρας, επαναφέρει ένα ευρύτερο ερώτημα: τι είδους πολιτισμό θέλει τελικά η πόλη;
Η πολιτιστική υποδομή δεν περιορίζεται στα μνημεία, στα κτίρια, στις σκηνές και στις μεγάλες διοργανώσεις. Πολιτιστική υποδομή είναι και οι άνθρωποι, οι ομάδες, η εμπειρία, η γνώση και οι σχέσεις συνεργασίας που δημιουργούνται μέσα στον χρόνο.
Με αφορμή και τη δημόσια συζήτηση που έχει αναπτυχθεί γύρω από το Ρωμαϊκό Ωδείο, το ερώτημα αποκτά μεγαλύτερη σημασία. Θα επιλεγεί ένας πολιτισμός περιστασιακών εκδηλώσεων και εντυπωσιασμού ή ένας πολιτισμός που θα στηρίζει σταθερά την τοπική καλλιτεχνική δημιουργία;
Χωρίς τους ανθρώπους που δημιουργούν στην ίδια την πόλη, χωρίς ανοικτούς χώρους, σταθερές συνεργασίες και θεσμική υποστήριξη, καμία πολιτιστική πολιτική δεν μπορεί να αποκτήσει πραγματικές ρίζες στην κοινωνία.
Οι «Αλαφροΐσκιωτοι» έδωσαν τη δική τους απάντηση. Όταν η τέχνη φωτίζει τις σκιές της καθημερινότητας, αποκαλύπτει όσα η συνήθεια, ο φόβος και η εξουσία προσπαθούν να κρατήσουν αόρατα. Και τότε οι φαινομενικά παράλογοι, οι ονειροπόλοι και οι γελωτοποιοί αποδεικνύονται συχνά οι πιο λογικές και καθαρές φωνές της κοινωνίας.






















