Υπάρχουν άνθρωποι που όσο ζουν μοιάζουν να βρίσκονται στο περιθώριο της εποχής τους και, όταν φεύγουν, αποκαλύπτεται ξαφνικά ότι βρίσκονταν πολύ πιο κοντά στο κέντρο της κοινωνίας απ’ όσο πιστεύαμε.
Όχι στο κέντρο της εξουσίας.
Στο κέντρο ενός ανείπωτου συλλογικού αισθήματος.
Ο Νίκος Καλογερόπουλος ήταν ένας τέτοιος άνθρωπος.
Ο θάνατός του δεν δημιούργησε απλώς τη συνηθισμένη συγκίνηση για έναν αγαπημένο ηθοποιό. Έβγαλε στην επιφάνεια κάτι πιο παράξενο: μια ανάγκη του κόσμου να αναγνωρίσει εκ των υστέρων έναν τύπο ανθρώπου που σπανίζει. Στα αποχαιρετιστήρια λόγια επανέρχονταν σχεδόν μονότονα οι ίδιες έννοιες: ανιδιοτέλεια, αξιοπρέπεια, ασυμβίβαστος, έξω από συστήματα, ψυχή.
Η Ελένη Ράντου το διατύπωσε με έναν τρόπο που ξεπερνούσε τον συγκεκριμένο άνθρωπο: δεν χάνεται μόνο μια γενιά, έγραψε, αλλά «ένα είδος ανθρώπων».
Και ίσως εκεί βρίσκεται η πραγματική σημασία του αποχαιρετισμού στον Καλογερόπουλο.
Γιατί δεν θρηνούμε μόνο ανθρώπους. Μερικές φορές θρηνούμε δυνατότητες ζωής που φοβόμαστε ότι εξαφανίζονται μαζί τους.
Το παράδοξο του «αντισυστημικού»
Η λέξη «αντισυστημικός» έχει χρησιμοποιηθεί τόσο πολύ, ώστε σχεδόν έχασε το νόημά της.
Άλλοτε περιγράφει έναν πολιτικό που θέλει να καταλάβει την εξουσία καταγγέλλοντας όσους ήδη την έχουν. Άλλοτε έναν τηλεοπτικό θυμό. Άλλοτε ένα στιλ. Μια επιθετική γλώσσα, μια πρόχειρη περιφρόνηση των θεσμών, μια ταυτότητα έτοιμη για κατανάλωση.
Στον Καλογερόπουλο, όμως, το ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού.
Δεν παρουσίαζε κάποιο πρόγραμμα κατάληψης του συστήματος. Δεν επιδίωξε να γίνει αρχηγός μιας άλλης κανονικότητας. Το περίφημο:
«Είμαι της ουσίας, όχι της εξουσίας»
δεν ήταν σύνθημα προεκλογικής αφίσας. Ήταν περισσότερο προσωπικός κανόνας. Στην ίδια συνέντευξη στον Θεοδόση Μίχο έλεγε ότι ο δημιουργός παράγει έργο για τον δήμο και ότι δεν απευθύνεται απλώς σε καταναλωτές αλλά σε πολίτες.
Η διάκριση είναι τεράστια.
Ο καταναλωτής ρωτά: τι θα πάρω;
Ο πολίτης αναγκάζεται κάποια στιγμή να ρωτήσει: πώς θέλω να ζω;
Και αυτή ίσως είναι η πολιτική πλευρά του Καλογερόπουλου που εξακολουθεί να μην έχει πολιτική έκφραση.
Δεν είναι μια κοινωνία που ξαφνικά συμφώνησε σε ένα ιδεολογικό πρόγραμμα. Είναι μια κοινωνία που δείχνει κατά στιγμές ότι νοσταλγεί χαρακτήρες που δεν μπορεί η ίδια εύκολα να παράγει.
Αγαπά τον άνθρωπο που είπε «όχι», ενώ η καθημερινότητά της είναι οργανωμένη γύρω από χιλιάδες μικρά «ναι».
Θαυμάζει εκείνον που δεν προσκύνησε, αλλά νιώθει πως η δική της επιβίωση απαιτεί καθημερινές υποχωρήσεις.
Συγκινείται από την αυθεντικότητα, την ώρα που ζει μέσα σε έναν πολιτισμό εικόνας, αυτοπαρουσίασης, δικτύωσης και διαρκούς υπολογισμού.
Αυτό δεν είναι ακόμη πολιτικό ρεύμα.
Είναι όμως πολιτικό συναίσθημα χωρίς πολιτικό σπίτι.
Η πολιτική του κόστους
Ο Καλογερόπουλος είχε πει πολλά «όχι».
Αυτό από μόνο του δεν σημαίνει πολλά. Όλοι αγαπούν τα «όχι» όταν δεν κοστίζουν.
Η ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια είναι ότι τα δικά του κόστιζαν.
Στη μεγάλη αφήγηση της ζωής του στο OneMan θυμόταν δουλειές που απέρριψε, ακόμη και όταν τα χρήματα θα του ήταν πολύτιμα. Περιέγραφε μάλιστα πώς, όταν δεν είχε δουλειά ως ηθοποιός, μπορούσε να επιστρέψει στην οικοδομή. Στην ίδια συνέντευξη μιλούσε για τη σχέση του με τα χρήματα, την αξιοπρέπεια και την ανάγκη να μπορεί να κοιτά τον άλλον στα μάτια.
Εδώ αλλάζει ολόκληρο το νόημα της λέξης «αντισυστημικός».
Δεν είναι εκείνος που φωνάζει περισσότερο εναντίον του συστήματος.
Είναι εκείνος που έχει δημιουργήσει μέσα του ένα σημείο πέρα από το οποίο δεν αγοράζεται.
Και το σημείο αυτό δεν χρειάζεται να είναι ηρωικό. Μπορεί να βρίσκεται σε κάτι φαινομενικά μικρό: σε μια δουλειά που αρνείσαι, σε μια αμοιβή που θεωρείς προσβολή, σε μια δημόσια εικόνα που δεν δέχεσαι να δανείσεις σε κάτι που δεν πιστεύεις.
Το πραγματικό «όχι» δεν μετριέται από την ένταση με την οποία εκφωνείται.
Μετριέται από εκείνο που είσαι πρόθυμος να χάσεις όταν το λες.
Και εδώ ο Καλογερόπουλος αποκτά μια απροσδόκητα σύγχρονη σημασία.
Ζούμε στην εποχή του personal branding. Μας μαθαίνουν να είμαστε διαρκώς διαθέσιμοι, διαχειρίσιμοι, ευχάριστοι, δικτυωμένοι. Να μη χαλάμε σχέσεις. Να προστατεύουμε την εικόνα. Να μετατρέπουμε ακόμη και την προσωπικότητά μας σε επένδυση.
Εκείνος εκπροσωπούσε σχεδόν το αντίθετο:
να κινδυνεύει η καριέρα για να σωθεί ο άνθρωπος και όχι να κινδυνεύει ο άνθρωπος για να σωθεί η καριέρα.
Γι’ αυτό και η φράση «ήθος ανθρώπου δαίμων», την οποία επικαλούνταν, αποκτά άλλη βαρύτητα όταν διαβάζεται δίπλα στον βίο του.
Όχι επειδή υπήρξε άγιος.
Αλλά επειδή διεκδίκησε το δικαίωμα να έχει αντιφάσεις χωρίς να παραχωρήσει τον πυρήνα του.
Το ανεκδήλωτο πένθος μιας κοινωνίας
Εδώ βρίσκεται και κάτι που οι πολιτικές αναλύσεις συνήθως χάνουν.
Οι κοινωνίες δεν κινούνται μόνο με συμφέροντα, προγράμματα και ιδεολογίες.
Κινούνται και με συσσωρευμένα συναισθήματα που δεν έχουν βρει ακόμη τη γλώσσα τους.
Το πένθος για έναν άνθρωπο σαν τον Καλογερόπουλο μπορεί να είναι εν μέρει ένα τέτοιο συναίσθημα.
Δεν σημαίνει ότι όσοι συγκινήθηκαν συμφωνούν μεταξύ τους πολιτικά. Προφανώς δεν συμφωνούν.
Μπορεί όμως να συμφωνούν σε κάτι προγενέστερο της πολιτικής:
ότι έχουμε κουραστεί από το κατασκευασμένο.
Από τους ανθρώπους που μιλούν αποκλειστικά με λέξεις δοκιμασμένες σε focus groups.
Από τις ζωές χωρίς ρίσκο.
Από τους επαναστάτες με γραφείο Τύπου.
Από τους αντισυστημικούς που λαχταρούν περισσότερο από οτιδήποτε άλλο να γίνουν σύστημα.
Από εκείνους που καταγγέλλουν την εξουσία μόνο μέχρι τη στιγμή που θα τους προσφερθεί ένα μικρό κομμάτι της.
Ίσως γι’ αυτό ένας άνθρωπος δύστροπος, εκρηκτικός, ανορθόδοξος, συχνά υπερβολικός, μπορεί να δημιουργεί τελικά μεγαλύτερη εμπιστοσύνη από έναν άψογα επικοινωνιακό άνθρωπο.
Γιατί η αυθεντικότητα δεν είναι η απουσία ελαττωμάτων.
Είναι η αίσθηση ότι ο άνθρωπος που βλέπεις δεν έχει κατασκευαστεί ειδικά για να σου αρέσει.
Και αυτή η αίσθηση έχει γίνει σπάνια.
Ο άνθρωπος που πήγε να βρει τον Χρόνη
Υπάρχει μια ιστορία από τη ζωή του Καλογερόπουλου που ίσως εξηγεί περισσότερα από πολλές πολιτικές αναλύσεις.
Διάβασε το Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς του Χρόνη Μίσσιου και θέλησε να γνωρίσει τον συγγραφέα.
Δεν περιορίστηκε στον θαυμασμό από απόσταση.
Πήγε να τον βρει.
Από εκεί γεννήθηκε βαθιά φιλία. Ο Μίσσιος έγινε κουμπάρος του. Στη μεταγενέστερη αφήγησή του ο Καλογερόπουλος τον θυμόταν με μια εξαιρετικά απλή λέξη: «ψυχάρα».
Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς τι αναγνώρισε ο ένας στον άλλον.
Εξωτερικά οι διαδρομές τους ήταν πολύ διαφορετικές.
Ο Χρόνης Μίσσιος κουβαλούσε πάνω του την ελληνική Ιστορία: διώξεις, φυλακές, εξορίες, πολιτική στράτευση, βαθιά απογοήτευση από τους μηχανισμούς που γεννά ακόμη και η ίδια η επαναστατική πολιτική.
Ο Καλογερόπουλος πέρασε από το θέατρο, τον κινηματογράφο, το τραγούδι, τη λαϊκή κουλτούρα.
Κι όμως, κάπου βαθύτερα έφταναν στην ίδια περιοχή.
Στη δυσπιστία απέναντι στην εξουσία ακόμη κι όταν η εξουσία φορά τα δικά μας χρώματα.
Αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο από την απλή αντιπολίτευση.
Η πιο δύσκολη επανάσταση: να μη γίνεις αυτό που πολεμάς
Ο ώριμος Μίσσιος είχε εγκαταλείψει πολλές από τις βεβαιότητες της νεότητάς του.
Στη συνέντευξή του στην Έλενα Κατρίτση, το 2010, μιλούσε από το σπίτι του στο Καπανδρίτι για την απομάκρυνσή του από την Αθήνα, για την επιλογή του να μη γίνει πολιτικός και για τη βαθιά καχυποψία του απέναντι στη μετατροπή των επαναστατών σε φορείς εξουσίας. Το αρχείο της ΕΡΤ συνοψίζει χαρακτηριστικά τη θέση του: οι επαναστάτες που διατήρησαν την αγνότητά τους ήταν εκείνοι που δεν κατέκτησαν την εξουσία.
Δεν είναι μια μικρή παρατήρηση.
Ολόκληρος ο 20ός αιώνας μπορεί σχεδόν να διαβαστεί μέσα από αυτό το πρόβλημα:
τι συμβαίνει στον απελευθερωτή όταν αποκτήσει τη δύναμη του δεσμοφύλακα;
Ο Μίσσιος είχε φτάσει τελικά στην υποψία ότι δεν αρκεί να αλλάξει χέρια η εξουσία.
Πρέπει να αλλάξει η ίδια η σχέση μας μαζί της.
Σε άλλη συνέντευξη το έθετε ακόμη πιο ριζικά: πριν επιχειρήσει ο άνθρωπος να ανατρέψει το σύστημα γύρω του, πρέπει να αναμετρηθεί με το κομμάτι του συστήματος που έχει εγκατασταθεί μέσα του.
Εδώ ο Μίσσιος συναντά σχεδόν κατά λέξη το «της ουσίας, όχι της εξουσίας» του Καλογερόπουλου.
Η αντισυστημικότητα, λοιπόν, δεν είναι γεωγραφική θέση. Δεν υπάρχει κάποιο αγνό «έξω» από το σύστημα όπου κατοικούν οι καλοί.
Το σύστημα μπορεί να βρίσκεται μέσα στην επιθυμία μας για κύρος.
Στον φόβο μην αποκλειστούμε.
Στην ανάγκη να νικήσουμε.
Στην επιθυμία να αναγνωριστούμε.
Στο μικρό προνόμιο που κάποτε καταγγέλλαμε και τώρα δεν θέλουμε να χάσουμε.
Η πιο δύσκολη εξέγερση αρχίζει όταν η ερώτηση παύει να είναι μόνο:
«Ποιος μας κυβερνά;»
και γίνεται:
«Τι από αυτόν που καταγγέλλω έχω ήδη αρχίσει να γίνομαι;»
Από την κατάληψη της εξουσίας στην κατάκτηση της ζωής
Εδώ ο Μίσσιος έκανε μια στροφή που παραμένει εξαιρετικά επίκαιρη.
Η επανάσταση, στα τελευταία χρόνια της σκέψης του, δεν σήμαινε απλώς αλλαγή κυβέρνησης ή καθεστώτος.
Σήμαινε επιστροφή στη ζωή.
Στην αγάπη.
Στον έρωτα.
Στη συντροφικότητα.
Στην κοινότητα.
Στη δυνατότητα οι άνθρωποι να γνωρίζονται και να κοιτάζονται.
Το αρχείο της ΕΡΤ περιγράφει ακριβώς αυτή τη μετατόπιση: ο Μίσσιος μιλούσε για μικρές κοινότητες, άμεση δημοκρατία, λιτή ζωή, σχέση με τη γη και τον διπλανό άνθρωπο.
Δεν πρόκειται για φυγή από την πολιτική.
Είναι μια πολύ αυστηρή κριτική στην πολιτική όταν αυτή ξεχνά για ποιο πράγμα υποτίθεται ότι υπάρχει.
Γιατί τι νόημα έχει μια επανάσταση που αλλάζει όλους τους θεσμούς αλλά αφήνει ανέγγιχτο έναν άνθρωπο φοβισμένο, μόνο, ανταγωνιστικό, εξαρτημένο από την κατανάλωση και ανίκανο να σχετιστεί;
Τι ακριβώς απελευθερώθηκε;
Δύο άνθρωποι που αντί να περιγράφουν το «αλλιώς», προσπάθησαν να το κατοικήσουν
Και εδώ υπάρχει ίσως η ομορφότερη συγγένεια Καλογερόπουλου και Μίσσιου.
Ο Μίσσιος πήγε στο Καπανδρίτι.
Ο Καλογερόπουλος έφτιαξε στην Κυπαρισσία το Τρενοτεχνείο, έναν δικό του χώρο πολιτισμού στον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό.
Θα ήταν εύκολο να δούμε και τις δύο κινήσεις σαν γραφικότητα. Σαν την αιώνια ελληνική επιθυμία «να φύγουμε από την Αθήνα».
Αλλά υπάρχει κάτι βαθύτερο.
Και οι δύο κατάλαβαν κάποια στιγμή ότι η διαρκής καταγγελία αυτού που υπάρχει δεν αρκεί.
Πρέπει κάπου, έστω μικρά και ατελώς, να οικοδομήσεις αυτό που λες ότι θέλεις.
Έναν άλλο χώρο.
Άλλες σχέσεις.
Άλλον ρυθμό.
Άλλη κλίμακα.
Η σύγχρονη πολιτική λατρεύει τα μεγάλα μεγέθη: κράτος, αγορά, εκλογικά ποσοστά, τηλεθέαση, followers, ανάπτυξη, επιρροή.
Ο Μίσσιος έψαχνε τη μικρή κοινότητα.
Ο Καλογερόπουλος έναν παλιό σταθμό στην Κυπαρισσία.
Ίσως εδώ κρύβεται μια πολιτική ιδέα πολύ μεγαλύτερη από το μέγεθός της:
αν δεν μπορείς ακόμη να αλλάξεις τον κόσμο, φτιάξε έναν τόπο όπου ο κόσμος που επιθυμείς να υπάρχει μπορεί για λίγο να αναπνεύσει.
Γιατί τους αγαπάμε αλλά δεν τους ακολουθούμε;
Και φτάνουμε στο άβολο ερώτημα.
Γιατί άνθρωποι σαν τον Μίσσιο και τον Καλογερόπουλο αποκτούν τόσο μεγάλο συναισθηματικό απόηχο, χωρίς αυτός να μετατρέπεται σε αντίστοιχη κοινωνική ή πολιτική κίνηση;
Ίσως επειδή είναι ευκολότερο να θαυμάζουμε την ελευθερία στους άλλους παρά να πληρώνουμε το κόστος της στη δική μας ζωή.
Είναι εύκολο να χειροκροτείς τον άνθρωπο που δεν συμβιβάστηκε.
Πολύ δυσκολότερο να αρνηθείς την προαγωγή που απαιτεί έναν συμβιβασμό.
Εύκολο να συγκινείσαι με τον άνθρωπο που έφυγε από το κέντρο.
Δυσκολότερο να εγκαταλείψεις ο ίδιος το κύρος που σου δίνει η εγγύτητα στο κέντρο.
Εύκολο να λες ότι θέλεις αλήθεια.
Δυσκολότερο να ακούσεις μια αλήθεια που δεν επιβεβαιώνει τη δική σου πλευρά.
Και ακόμη δυσκολότερο να την πεις όταν ζημιώνει τη δική σου παράταξη.
Ίσως γι’ αυτό το συναίσθημα προηγείται σήμερα της πολιτικής.
Η κοινωνία μοιάζει να ξέρει περισσότερο τι της λείπει παρά τι ακριβώς θέλει να οικοδομήσει.
Της λείπει η εμπιστοσύνη.
Η αίσθηση ότι κάποιος μιλά και δεν έχει από πίσω λογαριασμό.
Ο άνθρωπος που δεν άλλαξε στρατόπεδο μόλις παρουσιάστηκε μια καλύτερη θέση.
Η δυνατότητα να διαφωνείς χωρίς να γίνεσαι μηχανή μίσους.
Η ανιδιοτέλεια που σήμερα μοιάζει σχεδόν εξωτική.
Αυτό το έλλειμμα εμφανίζεται για λίγο όταν πεθαίνει ένας άνθρωπος που το ενσάρκωσε.
Ύστερα ξαναχάνεται μέσα στον θόρυβο.
Αλλά δεν σημαίνει ότι εξαφανίζεται.
Από το «αντισυστημικό» στο «ασυμβίβαστο»
Ίσως γι’ αυτό πρέπει κάποτε να εγκαταλείψουμε και τη λέξη «αντισυστημικός».
Είναι πολύ εύκολη.
Ο Καλογερόπουλος και ο Μίσσιος δεν έχουν ενδιαφέρον επειδή ήταν «αντί».
Έχουν ενδιαφέρον επειδή προσπάθησαν να είναι υπέρ κάποιων πραγμάτων με πραγματικό κόστος.
Υπέρ της αξιοπρέπειας.
Υπέρ της αυτονομίας.
Υπέρ της συντροφικότητας.
Υπέρ της δημιουργίας.
Υπέρ του να κοιτάζονται οι άνθρωποι στα μάτια.
Υπέρ μιας ζωής που δεν εξαντλείται στο βιογραφικό, στην κατανάλωση και στην αναγνώριση.
Ο πραγματικός αντίπαλος του συστήματος δεν είναι πάντοτε ο άνθρωπος που του επιτίθεται.
Μπορεί να είναι ο άνθρωπος που παύει να επιθυμεί αυτά με τα οποία το σύστημα τον εξαγοράζει.
Και ίσως αυτή είναι πολύ πιο επικίνδυνη μορφή ελευθερίας.
Γιατί έναν θυμωμένο άνθρωπο μπορείς να τον ενσωματώσεις.
Μπορείς να του δώσεις μικρόφωνο, θέση, αξίωμα, ακροατήριο.
Τον άνθρωπο όμως που δεν θέλει αυτό που του προσφέρεις για να σωπάσει, τι ακριβώς του κάνεις;
«Της ουσίας, όχι της εξουσίας»
Γι’ αυτό η φράση του Καλογερόπουλου αξίζει να επιβιώσει πέρα από τον ίδιο.
Όχι ως ωραίο απόφθεγμα.
Ως ερώτηση.
Πόση από τη ζωή μας ανήκει στην ουσία και πόση στην εξουσία;
Και εξουσία δεν είναι μόνο η κυβέρνηση.
Είναι το χρήμα όταν αποφασίζει τι μπορείς να πεις.
Το κύρος όταν αποφασίζει ποιον θα συναναστραφείς.
Η καριέρα όταν αποφασίζει πότε θα σωπάσεις.
Η παράταξη όταν αποφασίζει ποια αλήθεια επιτρέπεται να δεις.
Το κοινό σου όταν σε αναγκάζει να επαναλαμβάνεις εκείνο για το οποίο σε χειροκροτεί.
Ακόμη και η ίδια σου η εικόνα, όταν κάποια στιγμή γίνεται φυλακή.
Ο Χρόνης Μίσσιος πέρασε ένα μεγάλο μέρος της ζωής του πολεμώντας εξωτερικές εξουσίες και έφτασε τελικά να μιλά για την εξουσία που εσωτερικεύουμε.
Ο Νίκος Καλογερόπουλος το είπε με τέσσερις λέξεις:
«Της ουσίας, όχι της εξουσίας».
Ανάμεσα στις δύο φράσεις υπάρχει ένας ολόκληρος δρόμος.
Ίσως και μια πολιτική που ακόμη δεν έχει γεννηθεί.
Όχι άλλη μία πολιτική που υπόσχεται να καταλάβει το κέντρο.
Μια πολιτική που θα αρχίσει να ρωτά τι αξίζει να διασωθεί όταν κανείς δεν μας χειροκροτεί.
Τι δεν πουλιέται.
Τι δεν ανταλλάσσεται.
Τι δεν θυσιάζεται για μια θέση.
Και ποια ζωή θα επιλέγαμε αν δεν χρειαζόταν διαρκώς να αποδεικνύουμε στους άλλους ότι πετύχαμε.
Ο απόηχος ανθρώπων σαν τον Καλογερόπουλο και τον Μίσσιο ίσως προέρχεται ακριβώς από εκεί.
Από το ότι μας θυμίζουν μια υποψία που δεν έχουμε ακόμη κατορθώσει να κάνουμε συλλογική πράξη:
πως η μεγαλύτερη ήττα δεν είναι πάντοτε να μη νικήσεις το σύστημα.
Είναι να περάσεις μια ζωή πολεμώντας το
και στο τέλος να του μοιάσεις.
Και ίσως η πιο αθόρυβη νίκη να είναι η αντίθετη:
να μην κατακτήσεις ποτέ την εξουσία,
αλλά να έχεις κατορθώσει να μη σε κατακτήσει εκείνη.























