Κάθε κοινωνική σύγκρουση συνοδεύεται από μια επωδό: «να γίνει διάλογος». Όμως η ιστορία δείχνει ότι συχνά δεν πρόκειται για πρόσκληση, αλλά για τεχνική απονομιμοποίησης. Ο διάλογος προβάλλεται ως αξία, την ίδια στιγμή που αποφεύγεται στην πράξη.
Ο George Orwell είχε περιγράψει με ακρίβεια αυτή την αντιστροφή: οι λέξεις δεν χάνουν απλώς το νόημά τους- αποκτούν το αντίθετο. Έτσι, η άρνηση να συζητηθούν τα πραγματικά αιτήματα βαφτίζεται «υπευθυνότητα», ενώ η επιμονή σε αυτά χαρακτηρίζεται «αδιαλλαξία».
Στο σημερινό πλαίσιο των αγροτικών κινητοποιήσεων, το ερώτημα δεν είναι αν προσφέρθηκε διάλογος, αλλά με ποιους όρους και με ποιους συνομιλητές.
Η κατασκευή της «αντιπροσώπευσης»
Η εξουσία σπάνια αρνείται τον διάλογο ευθέως. Προτιμά κάτι πιο αποτελεσματικό: επιλέγει τους συνομιλητές της. Δημιουργεί ή αναδεικνύει «εκπροσώπους» που είναι πρόθυμοι να μεταφράσουν τη σύγκρουση σε διαχειρίσιμο αφήγημα.
Ο Niccolò Machiavelli θα το αναγνώριζε αμέσως: η σταθερότητα της εξουσίας δεν απαιτεί συναίνεση όλων, αλλά τη συνεργασία των λίγων που μπορούν να παρουσιαστούν ως «λογική πλειοψηφία».
Έτσι, όσοι παραμένουν συνεπείς στον αγώνα τους εμφανίζονται ως μειοψηφία, ενώ οι «πρόθυμοι» αναγορεύονται σε θεσμικούς συνομιλητές. Η σύγκρουση μετατοπίζεται από το περιεχόμενο των αιτημάτων στη νομιμότητα εκείνων που τα διατυπώνουν.
Οι «πρόθυμοι» και η οικονομία της σιωπής
Σε αυτό το σχήμα, οι «πρόθυμοι» δεν είναι απαραίτητα κυνικοί. Συχνά είναι απλώς ενσωματωμένοι σε έναν μηχανισμό που ανταμείβει τη συμμόρφωση με ορατότητα, λόγο και πρόσβαση. Η διαφωνία κοστίζει, η συναίνεση επιδοτείται-επικοινωνιακά και πολιτικά.
Η Hannah Arendt είχε επισημάνει ότι η εξουσία λειτουργεί αποτελεσματικότερα όταν δεν χρειάζεται να επιβάλει τη σιωπή, αλλά όταν βρίσκει εκείνους που είναι πρόθυμοι να μιλήσουν αντί των άλλων.
Ο ρόλος των μέσων ενημέρωσης
Εδώ παρεμβαίνουν τα μέσα ενημέρωσης-όχι ως ουδέτεροι παρατηρητές, αλλά ως μηχανισμός επιλογής πραγματικότητας. Οι εικόνες, οι λέξεις και τα πρόσωπα που προβάλλονται δεν είναι τυχαία.
Οι συνεπείς κινητοποιήσεις παρουσιάζονται ως «κόπωση της κοινωνίας». Οι πρόθυμοι συνομιλητές ως «φωνή της λογικής». Και τα αιτήματα μεταφράζονται σε κόστος, ποτέ σε δομικό πρόβλημα παραγωγής και διανομής.
Ήδη ο Θουκυδίδης είχε παρατηρήσει ότι σε συνθήκες σύγκρουσης «οι λέξεις αλλάζουν νόημα για να υπηρετήσουν την εξουσία». Σήμερα, αυτή η αλλαγή δεν γίνεται με διατάγματα, αλλά με δελτία ειδήσεων.
Ποιο είναι τελικά το διακύβευμα
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι ποιος αποφεύγει τον διάλογο, αλλά ποιος τον φοβάται όταν δεν μπορεί να τον ελέγξει. Όχι ποιοι διαμαρτύρονται, αλλά ποιοι επιλέγονται να εκπροσωπήσουν τη διαμαρτυρία.
Σε μια οικονομία που ζητά σταθερότητα χωρίς δικαιοσύνη, η κατασκευή πρόθυμων συνομιλητών είναι φθηνότερη από την επίλυση των προβλημάτων. Αλλά, όπως δείχνει η ιστορία, είναι και σαφώς πιο ασταθής.
























