Του Γιώργου Ηλιόπουλου
Έντονο προβληματισμό έχει προκαλέσει σε όλη τη χώρα το πρόσφατο περιστατικό με τις δύο 17χρονες κοπέλες στην Ηλιούπολη, που έπεσαν στο κενό. Σύμφωνα με πληροφορίες, καθοριστικό ρόλο φαίνεται να έπαιξε η πίεση που βίωναν ενόψει των Πανελλαδικών εξετάσεων, οι οποίες ξεκινούν στις 29 Μαΐου.
Το γεγονός φέρνει ξανά στο προσκήνιο το έντονο άγχος και την ψυχολογική πίεση που αντιμετωπίζουν οι μαθητές, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια αυτής της απαιτητικής περιόδου.
Γονείς, εκπαιδευτικοί και ειδικοί τονίζουν ότι τα παιδιά καλούνται από πολύ νωρίς να πάρουν κρίσιμες αποφάσεις για τη ζωή τους, μέσα σε ένα ιδιαίτερα ανταγωνιστικό και πιεστικό περιβάλλον.
Η Πρόεδρος της Ένωσης Γονέων Δήμου Πατρέων, Ελένη Μπεχλιούλη, μιλώντας στον «Σ.Ε.», περιγράφει μια κατάσταση που, όπως λέει, γίνεται ολοένα και πιο ασφυκτική για τους εφήβους.
«Η κατάσταση και το πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργούν τα παιδιά είναι ασφυκτικά. Το σχολείο, κακά τα ψέματα, δεν πιέζει γιατί τα παιδιά ουσιαστικά δεν ασχολούνται με αυτό. Ασχολούνται με τα φροντιστήρια και τα ιδιαίτερα», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Σύμφωνα με την ίδια, ο φόβος της αποτυχίας στις Πανελλαδικές έχει γιγαντωθεί, καθώς οι μαθητές αισθάνονται ότι στα 17 τους χρόνια καλούνται να καθορίσουν ολόκληρη τη μετέπειτα πορεία της ζωής τους.
«Ουσιαστικά μιλάμε για παιδιά 17 ετών που πρέπει να πάρουν αποφάσεις για το τι θα κάνουν στη ζωή τους. Έχει περάσει η λογική ότι μόνο αν περάσεις σε κάποια σχολή έχεις καταφέρει κάτι. Όμως η αποτυχία είναι μέσα στη ζωή και κανείς δεν πάει χαμένος», σημειώνει.
Η κ. Μπεχλιούλη στέκεται ιδιαίτερα και στον ρόλο της κοινωνίας αλλά και των ίδιων των γονέων, υπογραμμίζοντας ότι η επιτυχία στις Πανελλαδικές συχνά αντιμετωπίζεται ως κοινωνική καταξίωση.
«Δεν γίνεται να θεωρούμε δεδομένο ότι όλα τα παιδιά πρέπει να δώσουν Πανελλήνιες και να μπουν σε μια ανώτερη σχολή. Τα παιδιά βλέπουν εμάς τους γονείς να παλεύουμε καθημερινά για το καλύτερο και θεωρούν ότι πρέπει να ακολουθήσουν τον ίδιο δρόμο. Η κοινωνία μας είναι δομημένη με τέτοιο τρόπο ώστε μόνο μέσω ενός πτυχίου να θεωρείσαι ικανός να πετύχεις», επισημαίνει.
Παράλληλα, κάνει λόγο για απαξίωση της τεχνικής εκπαίδευσης και των επαγγελματικών διεξόδων μέσω των ΕΠΑΛ.
«Δεν υπάρχουν τεχνίτες πια. Κανείς δεν επιλέγει να γίνει τεχνίτης και έχουμε υποβαθμίσει τα ΕΠΑΛ και τη δημόσια παιδεία. Στα ΕΠΑΛ θα μπορούσε κάποιος να οικοδομήσει το μέλλον του, όμως στην πράξη αυτό δεν είναι εύκολο», τονίζει.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει και στην ψυχολογική υποστήριξη μέσα στα σχολεία, υπογραμμίζοντας ότι, παρά τις προσλήψεις ψυχολόγων και κοινωνικών λειτουργών, οι ανάγκες παραμένουν τεράστιες.
«Πού είναι οι ψυχολόγοι; Δεν υπάρχει κάποιος να βοηθήσει ουσιαστικά τα παιδιά και ούτε εμείς οι γονείς ξέρουμε πώς να διαχειριστούμε μια αποτυχία. Οι ψυχολόγοι πηγαίνουν μία φορά την εβδομάδα σε σχολεία με 200 και 250 παιδιά. Τι να πρωτοπρολάβουν; Διαχειρίζονται περιστατικά βίας, μαθησιακές δυσκολίες και τόσα άλλα ζητήματα μέσα σε ελάχιστο χρόνο», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Όπως εκτιμά η ίδια, απαιτείται συνολική αναμόρφωση του εκπαιδευτικού συστήματος, με μεγαλύτερη έμφαση στην ψυχική υγεία των μαθητών, στην ενίσχυση της δημόσιας εκπαίδευσης και στην αποσύνδεση της κοινωνικής επιτυχίας αποκλειστικά από την πανεπιστημιακή πορεία.
«Δεν υπάρχει δυνατότητα για έναν ψυχολόγο σε κάθε σχολείο»
Από την πλευρά του, ο Νικόλαος Δελέγκος, Αναπληρωτής Περιφερειακός Διευθυντής Εκπαίδευσης Δυτικής Ελλάδας, επισημαίνει ότι τα τελευταία χρόνια έχει ενισχυθεί η παρουσία ψυχολόγων στις σχολικές μονάδες, ωστόσο οι ανάγκες παραμένουν πολύ μεγαλύτερες από τις δυνατότητες του συστήματος.
Όπως αναφέρει, φέτος τοποθετήθηκαν ψυχολόγοι σε αρκετές σχολικές μονάδες, χωρίς όμως να είναι εφικτό να υπάρχει ένας ειδικός σε κάθε σχολείο.
«Υπάρχουν ψυχολόγοι ανά πέντε σχολικές μονάδες, μαζί με έναν κοινωνικό λειτουργό. Επισκέπτονται τα σχολεία μία φορά την εβδομάδα. Υπάρχει παιδαγωγική ομάδα που προσπαθεί να αντιμετωπίσει τα προβλήματα που προκύπτουν», σημειώνει.
Σε πιο σοβαρά περιστατικά, όπως εξηγεί, ενεργοποιούνται και οι δομές του Κέντρου Διεπιστημονικής Αξιολόγησης, Συμβουλευτικής και Υποστήριξης (ΚΕΔΑΣΥ). Τα ΚΕΔΑΣΥ είναι κέντρα διεπιστημονικής αξιολόγησης και συμβουλευτικής υποστήριξης. Η ανάγκη τους θεσμοθετήθηκε από το Υπουργείο Παιδείας πρώτη φορά το 2000. Πρόκειται για μια υπηρεσία του Υπουργείου Παιδείας, στην οποία μπορούν να απευθυνθούν οι γονείς των παιδιών που αντιμετωπίζουν δυσκολίες μάθησης ή προσαρμογής στο σχολείο.
«Σε περίπτωση ενός έκτακτου και σοβαρού γεγονότος, παρεμβαίνουν ψυχολόγοι από όλες τις διαθέσιμες δομές. Για παράδειγμα, στο πρόσφατο περιστατικό στην Αθήνα θα υπάρξει παρέμβαση από ειδικούς διαφορετικών υπηρεσιών. Υπάρχει μια υποδομή, όχι όμως στον βαθμό που θα θέλαμε, δηλαδή ένας ψυχολόγος ανά σχολείο», τονίζει.
Ο ίδιος υπογραμμίζει ότι το Υπουργείο Παιδείας δεν έχει προχωρήσει σε σημαντική αύξηση των ψυχολόγων στις σχολικές μονάδες, καθώς προηγείται η κάλυψη των εκπαιδευτικών αναγκών. Τα κενά σε εκπαιδευτικό προσωπικό παραμένουν, την ώρα μάλιστα που υπάρχουν ειδικές δομές υποστήριξης που λειτουργούν ήδη στα σχολεία.
«Υπάρχουν τμήματα ένταξης και δομές στήριξης των παιδιών και οι ψυχολόγοι συμβάλλουν σημαντικά στην προσπάθεια αυτή», επισημαίνει.
Αναφορικά με την πίεση που βιώνουν οι μαθητές ενόψει των Πανελλαδικών εξετάσεων, ο κ. Δελέγκος κάνει λόγο για μειωμένες ψυχικές αντοχές των νέων ανθρώπων.
«Οι ψυχικές αντοχές των παιδιών έχουν μειωθεί. Τα παιδιά σήμερα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα και δυσκολεύονται να διαχειριστούν ακόμη και την παραμικρή απογοήτευση. Έχουν ανάγκη από στήριξη τόσο από τις οικογένειες όσο και από τους καθηγητές τους. Αν δεν τη βρουν, δεν ξέρουμε πώς θα την αναζητήσουν», αναφέρει χαρακτηριστικά.
Μάλιστα, ξεκαθαρίζει πως εάν αποδειχθεί ότι το άγχος των εξετάσεων ήταν ο βασικός λόγος που οδήγησε τις νεαρές κοπέλες στην αυτοχειρία, τότε «πρόκειται πραγματικά για μια τραγική εξέλιξη».
Τέλος, ο ίδιος επισημαίνει ότι υπάρχει σοβαρή δυσκολία στη διαχείριση των πολλαπλών προβλημάτων που εμφανίζονται τόσο στις οικογένειες όσο και στις μικρές σχολικές κοινότητες, γεγονός που δυσχεραίνει ακόμη περισσότερο το έργο εκπαιδευτικών και ειδικών.
Και αυτό γιατί θα πρέπει μέσα σε αυτό τον τεράστιο αριθμό των μαθητών να ξεχωρίσουν τα σοβαρά περιστατικά, την ώρα μάλιστα που πολλά στόματα παραμένουν ερμητικά κλειστά.
Μ. Σουρής: «Πίσω από την πίεση των εξετάσεων υπάρχουν βαθύτερα συναισθήματα»
Από την πλευρά του, ο ψυχολόγος Μανώλης Σουρής επισημαίνει ότι το φαινόμενο της έντονης πίεσης που βιώνουν οι νέοι κατά την περίοδο των εξετάσεων δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται μονοδιάστατα.
Όπως αναφέρει, ένα ψυχοπιεστικό γεγονός από μόνο του δεν αρκεί πάντοτε για να οδηγήσει κάποιον σε ακραίες αντιδράσεις, καθώς σημαντικό ρόλο παίζει και το ψυχολογικό υπόβαθρο κάθε παιδιού. «Δεν γνωρίζουμε αν προϋπάρχει κάποια ψυχολογική δυσκολία ή διαταραχή, ούτε ποιες συνθήκες μπορεί να βιώνει ένας έφηβος στο οικογενειακό και κοινωνικό του περιβάλλον», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Ο ίδιος τονίζει ότι τέτοιες καταστάσεις συχνά κρύβουν ένα βαθύτερο συναισθηματικό φορτίο, το οποίο δεν είναι πάντοτε ορατό. Σε αρκετές περιπτώσεις, μια αντίδραση μπορεί να φαίνεται ξαφνική, όμως συνήθως προηγείται συσσωρευμένη πίεση, άγχος ή συναισθηματική επιβάρυνση.
Παράλληλα, αναφέρει πως δεν είναι δυνατόν να γνωρίζει κανείς σε ποιο βαθμό οι μαθητές δέχονται πίεση από τους γονείς, το σχολικό περιβάλλον ή ακόμη και από τις προσωπικές τους προσδοκίες.
Μια ακόμη σημαντική παράμετρος, σύμφωνα με τον κ. Σουρή, είναι ο τρόπος με τον οποίο τα παιδιά συνδέουν την επιτυχία με την προσωπική τους αξία και ευτυχία. Όπως εξηγεί, πολλοί μαθητές μεγαλώνουν με την αντίληψη ότι η επιτυχία στις Πανελλαδικές εξετάσεις αποτελεί μονόδρομο για μια καλή ζωή. «Γεννιέται το ερώτημα κατά πόσο τα παιδιά θεωρούν ότι μόνο μέσα από τις σπουδές και την ακαδημαϊκή επιτυχία μπορούν να είναι ευτυχισμένα», αναφέρει, προσθέτοντας ότι το σχολείο θα πρέπει να βοηθά τους νέους να ανακαλύπτουν τις πραγματικές τους δεξιότητες και τις δυνατότητές τους, ώστε να επιλέγουν μια πορεία που ανταποκρίνεται στις ανάγκες και τα ενδιαφέροντά τους.
Αναφερόμενος στην περίοδο λίγο πριν από τις εξετάσεις, ο ψυχολόγος σημειώνει ότι όσο πλησιάζουν οι Πανελλαδικές, η ψυχολογική φόρτιση των μαθητών αυξάνεται σημαντικά. Όπως εξηγεί, πρόκειται για μια διαδικασία ιδιαίτερα αγχωτική, καθώς οι μαθητές καλούνται μέσα σε μόλις τρεις ώρες να αξιολογηθούν για την προσπάθεια πολλών ετών. «Δεν είναι μια συνολική διαδικασία μέσα από την οποία θα αναδειχθούν οι δεξιότητες και οι ικανότητές τους από διαφορετικές πλευρές. Μέσα σε τόσο περιορισμένο χρόνο, ένα παιδί μπορεί να επηρεαστεί από το άγχος και να μην αποδώσει σύμφωνα με τις πραγματικές του δυνατότητες», υπογραμμίζει.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει και στον ρόλο των γονέων, τονίζοντας ότι θα πρέπει να είναι προσεκτικοί απέναντι στα σημάδια έντονου άγχους ή ψυχικής πίεσης. «Αν οι γονείς βλέπουν ότι τα παιδιά δυσκολεύονται ακόμη και στα τεστ προσομοίωσης ή εμφανίζουν έντονο στρες, καλό είναι να απευθύνονται σε ειδικούς», αναφέρει.
Όπως εξηγεί, πέρα από τη γνωστική προετοιμασία, καθοριστικό ρόλο παίζει και η ψυχική ανθεκτικότητα του μαθητή. «Εάν ένα παιδί δεν μπορεί να διαχειριστεί συναισθηματικά την πίεση, τότε ενδέχεται να μην καταφέρει να αποδώσει στις εξετάσεις, ακόμη κι αν είναι καλά προετοιμασμένο», σημειώνει.
Κλείνοντας, ο κ. Σουρής επισημαίνει ότι υπάρχουν αρκετές οικογένειες που ζητούν τη βοήθεια ειδικών ενόψει των Πανελλαδικών εξετάσεων. Παρ’ όλα αυτά, υπογραμμίζει πως κάθε περιστατικό πρέπει να εξετάζεται συνολικά και όχι αποσπασματικά. «Δεν μπορούμε να αποδώσουμε τα πάντα αποκλειστικά στη διαδικασία των εξετάσεων. Συχνά, πίσω από την πίεση υπάρχουν βαθύτερα συναισθήματα και δυσκολίες που χρειάζονται ουσιαστική στήριξη και κατανόηση», καταλήγει.
Η σιωπηλή κρίση της ψυχικής υγείας στους εφήβους
Σύμφωνα με τα επικαιροποιημένα στοιχεία του Παρατηρητηρίου Αυτοκτονιών του Κέντρου για την Πρόληψη της Αυτοκτονίας «ΚΛΙΜΑΚΑ», το 2025 καταγράφηκαν στην Ελλάδα συνολικά 579 περιστατικά αυτοκτονίας. Παράλληλα, επισημαίνεται ότι στη χώρα εξακολουθεί να μην υπάρχει ένα ενιαίο και ολοκληρωμένο σύστημα καταγραφής των αποπειρών αυτοκτονίας που καταλήγουν στα νοσοκομεία, γεγονός που δυσκολεύει την πλήρη αποτύπωση του προβλήματος.
Ωστόσο, σύμφωνα με επιστημονικά δεδομένα, πίσω από κάθε καταγεγραμμένη αυτοκτονία αντιστοιχούν περίπου 20 έως 30 απόπειρες. Την ίδια στιγμή, ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το φαινόμενο του αυτοτραυματισμού στις νεαρές ηλικίες.
Ιδιαίτερα ανησυχητικά είναι τα στοιχεία και για τις νεότερες ηλικιακές ομάδες. Οι νέοι ηλικίας 20 έως 24 ετών αντιστοιχούν περίπου στο 8,3% του συνολικού αριθμού των αυτοκτονιών που έχουν καταγραφεί, ενώ οι ηλικίες 15 έως 19 ετών φτάνουν το 2,9%. Τα δεδομένα αυτά αναδεικνύουν την ανάγκη για ουσιαστική πρόληψη, έγκαιρη παρέμβαση και ενίσχυση της ψυχικής υποστήριξης ήδη από την εφηβεία και τη νεαρή ενήλικη ζωή.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η εικόνα παραμένει εξίσου ανησυχητική. Τον Σεπτέμβριο του 2025, η Eurostat ανακοίνωσε ότι ένας στους έξι θανάτους νέων ανθρώπων το 2022 στην Ευρωπαϊκή Ένωση οφειλόταν σε αυτοκτονία, καθιστώντας την αυτοχειρία τη δεύτερη συχνότερη αιτία θανάτου στους νέους μετά τα δυστυχήματα. Συνολικά, εκείνη τη χρονιά έχασαν τη ζωή τους 5.017 άτομα ηλικίας 15 έως 29 ετών στην επικράτεια της Ε.Ε.
Παρά τη σοβαρότητα του φαινομένου, οι έρευνες δείχνουν και μια θετική τάση, καθώς σε σύγκριση με το 2011 καταγράφεται μείωση περίπου 20% στα σχετικά ποσοστά. Παρ’ όλα αυτά, οι ειδικοί επισημαίνουν ότι στους νέους ηλικίας 15 έως 29 ετών περισσότεροι από ένας στους έξι θανάτους σχετίζονται με εσκεμμένη αυτοκαταστροφική ενέργεια, όταν στο σύνολο του πληθυσμού το αντίστοιχο ποσοστό περιορίζεται περίπου σε έναν στους εκατό θανάτους.
Το Υπουργείο Υγείας έχει προχωρήσει το τελευταίο διάστημα στην ανάπτυξη πρωτοβουλιών που αφορούν την ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων. Με κεντρικό σύνθημα τη λέξη «Ρισπέκτ!», το Υπουργείο εστιάζει σε ζητήματα όπως η εξοικείωση με την έμμηνο ρύση και την άρση της ενοχής, του ταμπού κ.λπ. για την περίοδο. Ένας άλλος τομέας ενδιαφέροντος είναι η αντιμετώπιση του αυτοτραυματισμού, ένα φαινόμενο που σπανίως συζητείται δημοσίως, αλλά που είναι πολύ πιο διαδεδομένο και εμφανίζεται συχνότερα απ’ όσο πιστεύεται.
Τα στοιχεία του Υπουργείου Υγείας δείχνουν ότι στην Ελλάδα σχεδόν ένα στα έξι παιδιά έχει προχωρήσει τουλάχιστον μία φορά σε αυτοτραυματισμό. Συγκεκριμένα, το 17,6% των νέων δηλώνει ότι έχει αυτοτραυματιστεί, ενώ το ποσοστό είναι ακόμη υψηλότερο στα κορίτσια, αγγίζοντας το 20,3%.
Σε κάθε περίπτωση, το περιστατικό της Ηλιόπολης αναδεικνύει την ανάγκη για μεγαλύτερη εγρήγορση από το οικογενειακό, σχολικό και κοινωνικό περιβάλλον, ώστε σημάδια ψυχικής δυσφορίας να εντοπίζονται εγκαίρως και να μη μένουν χωρίς την απαραίτητη στήριξη.
