Tου Παναγιώτη Γιαλένιου, εκδότη του “Συμβούλου Επιχειρήσεων”
Υπάρχουν ημερομηνίες που δεν χρειάζονται επεξήγηση. Για το ελληνικό ποδόσφαιρο, η 4η Ιουλίου 2004 είναι μία από αυτές. Η βραδιά του Ντα Λουζ, η κεφαλιά του Άγγελου Χαριστέα, η Ελλάδα στην κορυφή της Ευρώπης. Δεν ήταν απλώς μια νίκη επί της Πορτογαλίας. Ήταν η στιγμή που μια χώρα χωρίς μεγάλη ποδοσφαιρική παράδοση σε τελικές φάσεις, χωρίς την αίγλη των μεγάλων ευρωπαϊκών σχολών και χωρίς το βάθος των ποδοσφαιρικών υπερδυνάμεων, έγινε πρωταθλήτρια Ευρώπης.
Η φετινή επέτειος, όμως, βρίσκει το ελληνικό ποδόσφαιρο σε ένα παράξενο, σχεδόν άβολο σημείο. Από τη μία, συμπληρώνονται είκοσι δύο χρόνια από τη βραδιά που η Ελλάδα ανέβηκε στην κορυφή της Ευρώπης, νικώντας την Πορτογαλία μέσα στο σπίτι της και γράφοντας μία από τις μεγαλύτερες εκπλήξεις στην ιστορία του αθλήματος. Από την άλλη, τη θυμόμαστε εν μέσω ενός ακόμη Παγκοσμίου Κυπέλλου από το οποίο η χώρα απουσιάζει.
Και η απουσία αυτή γίνεται ακόμη πιο έντονη όταν, την ίδια στιγμή, βλέπουμε νέες «Σταχτοπούτες» του παγκόσμιου ποδοσφαίρου να διεκδικούν χώρο, φωνή και μνήμη. Ομάδες που δεν ανήκουν στην παραδοσιακή ελίτ, χώρες με μικρότερη ιστορία, λιγότερη λάμψη και σαφώς πιο περιορισμένους πόρους, καταφέρνουν να εμφανίζονται ανταγωνιστικές, να εκπλήσσουν, να γράφουν τις δικές τους ιστορίες. Το Πράσινο Ακρωτήρι, αλλά και άλλες εθνικές ομάδες που άλλοτε θα θεωρούνταν απλοί κομπάρσοι, υπενθυμίζουν ότι το διεθνές ποδόσφαιρο εξακολουθεί να αφήνει χαραμάδες για τους μικρούς, τους αουτσάιντερ, τους καλά οργανωμένους και τους τολμηρούς.
Ακριβώς γι’ αυτό η φετινή επέτειος δεν προσφέρεται μόνο για συγκίνηση. Προσφέρεται και για αυτοκριτική. Διότι το ερώτημα, είκοσι δύο χρόνια μετά, δεν είναι αν το Euro 2004 ήταν μεγάλο. Αυτό έχει απαντηθεί οριστικά. Το ερώτημα είναι αν εκείνο το έπος έγινε παρακαταθήκη, αν μεταφράστηκε σε μόνιμη άνοδο, αν άλλαξε βαθιά το ελληνικό ποδόσφαιρο ή αν έμεινε, τελικά, μια ανεπανάληπτη κορυφή που τη θαυμάζουμε κάθε χρόνο χωρίς να έχουμε καταφέρει να χτίσουμε μια νέα διαδρομή προς αυτήν.
Η απάντηση δεν είναι μονολεκτική. Το Euro 2004 δεν έμεινε χωρίς συνέχεια. Για μια δεκαετία, η Εθνική Ελλάδας είχε αξιοσημείωτη σταθερότητα. Προκρίθηκε στο Euro 2008, στο Μουντιάλ 2010, στο Euro 2012 και στο Μουντιάλ 2014. Στο Euro 2012 έφτασε στα προημιτελικά, ενώ στο Μουντιάλ της Βραζιλίας, το 2014, πέρασε για πρώτη φορά στη νοκ άουτ φάση Παγκοσμίου Κυπέλλου και αποκλείστηκε στα πέναλτι από την Κόστα Ρίκα. Δεν ήταν μικρό πράγμα. Για μια χώρα που πριν από το 2004 είχε περιορισμένη παρουσία και ελάχιστες επιτυχίες σε μεγάλες διοργανώσεις, η περίοδος 2004-2014 ήταν η πιο σταθερή και αξιοπρεπής δεκαετία της Εθνικής.
Αλλά η συνέχεια αυτή είχε ημερομηνία λήξης. Μετά το 2014, η Εθνική μπήκε σε βαθιά κάμψη. Απέτυχε να προκριθεί στο Euro 2016, στο Μουντιάλ 2018, στο Euro 2020, στο Μουντιάλ 2022 και στο Euro 2024. Η κατάρρευση των προκριματικών του Euro 2016, με την τελευταία θέση στον όμιλο και τις ήττες από τα Νησιά Φερόε, λειτούργησε σχεδόν συμβολικά: σαν το τέλος μιας εποχής όπου η Ελλάδα μπορεί να μην εντυπωσίαζε, αλλά ήξερε ποια ήταν, πώς έπαιζε και πώς επιβίωνε.
Εκεί βρίσκεται και η ουσία. Το Euro 2004 έδωσε στην Ελλάδα ένα αγωνιστικό πρότυπο: οργάνωση, πειθαρχία, καθαρούς ρόλους, πίστη στο σύνολο, άμυνα ως τέχνη και όχι ως ντροπή. Ο Ότο Ρεχάγκελ δεν ανακάλυψε απλώς ένα κόλπο. Έχτισε μια ομάδα που ήξερε τα όριά της και τα μετέτρεψε σε πλεονεκτήματα. Η Ελλάδα εκείνου του καλοκαιριού δεν ήταν η πιο θεαματική ομάδα της διοργάνωσης. Ήταν, όμως, ίσως η πιο συνεπής ως προς το σχέδιό της. Ήξερε τι μπορούσε να κάνει και, κυρίως, τι δεν έπρεπε να επιτρέψει στους αντιπάλους της να κάνουν.
Άλλο όμως είναι ένα επιτυχημένο αγωνιστικό μοντέλο και άλλο μια εθνική ποδοσφαιρική πολιτική. Η Ελλάδα πήρε το αποτέλεσμα, αλλά δεν έχτισε πάνω του με συνέπεια. Δεν δημιούργησε ενιαία φιλοσοφία ανάπτυξης. Δεν μετέτρεψε το κύρος της κατάκτησης σε βαθιά αναβάθμιση της παραγωγής παικτών, προπονητών, ακαδημιών, γηπέδων, διαιτησίας και διοίκησης. Το ελληνικό ποδόσφαιρο συνέχισε να ζει περισσότερο με τις εντάσεις του παρά με το σχέδιό του. Περισσότερο με την καχυποψία του παρά με την αυτοπεποίθησή του. Περισσότερο με τις συγκρούσεις του παρά με τις δομές του.
Αντίθετα, το ελληνικό μπάσκετ έδειξε τι σημαίνει μια μεγάλη επιτυχία να γίνεται παράδοση. Το 1987 άνοιξε τον δρόμο, αλλά δεν έμεινε μόνο του. Ακολούθησαν γενιές παικτών, ισχυρά σωματεία, προπονητική τεχνογνωσία, ευρωπαϊκές επιτυχίες συλλόγων, γεμάτα γήπεδα, ταυτότητα. Το ελληνικό μπάσκετ δεν απέφυγε τις κρίσεις, ούτε έζησε πάντα σε ιδανικές συνθήκες. Κατάφερε όμως να μετατρέψει τη μεγάλη στιγμή σε κουλτούρα, σε συνέχεια, σε σχολή. Το 2005 η Εθνική κατέκτησε ξανά την Ευρώπη. Το 2006 έφτασε στον τελικό του Παγκοσμίου Κυπέλλου. Οι ελληνικοί σύλλογοι συνέχισαν να πρωταγωνιστούν στην Ευρωλίγκα. Υπήρχε, με άλλα λόγια, μια αλυσίδα επιτυχιών που επέτρεψε στο άθλημα να μη ζει μόνο από τη μνήμη του 1987.
Στο ποδόσφαιρο, η μεγάλη ευρωπαϊκή επιτυχία συλλόγου άργησε είκοσι χρόνια. Ήρθε το 2024, όταν ο Ολυμπιακός κατέκτησε το Europa Conference League, τον πρώτο ευρωπαϊκό τίτλο ελληνικού συλλόγου στο ποδόσφαιρο. Ήταν ιστορικό γεγονός, μια τεράστια βραδιά για τον σύλλογο και για το ελληνικό ποδόσφαιρο συνολικά. Επιβεβαίωσε ότι οι ελληνικές ομάδες μπορούν ακόμη να φτάσουν εκεί όπου για δεκαετίες έμοιαζαν να χάνουν το βήμα τους.
Ακόμη κι έτσι, όμως, το ελληνικό ποδόσφαιρο δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι η Πορτογαλία του 2004 έγινε κανονικότητα. Η επιτυχία του Ολυμπιακού είναι τεράστια, αλλά παραμένει ακόμη περισσότερο εξαίρεση παρά απόδειξη συνολικής ανόδου. Μια χώρα δεν κρίνεται μόνο από μία ομάδα, μία πορεία, ένα τρόπαιο ή ένα καλοκαίρι. Κρίνεται από τη διάρκεια, από το βάθος, από το αν μπορεί να παράγει σταθερά ανταγωνιστικούς συλλόγους, ποδοσφαιριστές, προπονητές και εθνικές ομάδες.
Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι ότι το ελληνικό ποδόσφαιρο δεν παρήγαγε στιγμές μετά το 2004. Παρήγαγε. Η Εθνική είχε καλή δεκαετία. Έλληνες ποδοσφαιριστές έπαιξαν σε σοβαρά ευρωπαϊκά πρωταθλήματα. Ο Ολυμπιακός έφερε ευρωπαϊκό τρόπαιο. Ο ΠΑΟΚ, η ΑΕΚ και ο Παναθηναϊκός είχαν κατά διαστήματα αξιόλογες ευρωπαϊκές παρουσίες. Το πρόβλημα είναι ότι όλα αυτά δεν ενώθηκαν σε ένα σταθερό οικοδόμημα.
Η διαφορά με το μπάσκετ είναι ακριβώς αυτή: στο μπάσκετ η επιτυχία έγινε κουλτούρα. Στο ποδόσφαιρο έγινε ανάμνηση, ταυτότητα, συγκίνηση, αλλά όχι επαρκώς πολιτική ανάπτυξης. Το 2004 απέδειξε τι μπορεί να κάνει μια ομάδα όταν έχει σχέδιο, ιεραρχία και πίστη. Δεν απέδειξε ότι το ελληνικό ποδόσφαιρο είχε λύσει τα δομικά του προβλήματα.
Γι’ αυτό η 4η Ιουλίου πρέπει να γιορτάζεται, αλλά όχι να μουμιοποιείται. Δεν είναι μόνο ημέρα νοσταλγίας. Είναι και ημέρα αυτογνωσίας. Το δίδαγμα του Ρεχάγκελ δεν ήταν ότι μπορούμε πάντα να νικάμε τους ισχυρούς παίζοντας άμυνα. Ήταν ότι χωρίς οργάνωση, χωρίς ρόλους, χωρίς πειθαρχία και χωρίς κοινή πίστη, το ταλέντο μόνο του δεν φτάνει.

Το Euro 2004 παραμένει η μεγαλύτερη στιγμή του ελληνικού ποδοσφαίρου και μία από τις μεγαλύτερες εκπλήξεις στην ιστορία του ευρωπαϊκού αθλητισμού. Αλλά το αν θα γίνει ποτέ κάτι περισσότερο από μύθος -αν θα γίνει σχολή, παράδοση, σύστημα-παραμένει ανοιχτό. Η Ελλάδα εκείνο το βράδυ έδειξε ότι μπορεί να κοιτάξει την Ευρώπη στα μάτια. Το ζητούμενο, είκοσι δύο χρόνια μετά, είναι να πάψει να το θυμάται μόνο κάθε 4η Ιουλίου και να αρχίσει επιτέλους να το οργανώνει κάθε μέρα.























