Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς είναι ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες κοινωνιολόγους και στοχαστές της μεταπολιτευτικής Ελλάδας. Ομότιμος Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, υπήρξε πανεπιστημιακός δάσκαλος, ερευνητής και δημόσιος διανοούμενος που συνέδεσε το έργο του με τη μελέτη των κοινωνικών μετασχηματισμών, της πολιτικής εξουσίας, της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Έχει διδάξει σε κορυφαία πανεπιστήμια του εξωτερικού, μεταξύ των οποίων το Πανεπιστήμιο του Παρισιού, και είναι συγγραφέας πολυάριθμων έργων, ανάμεσά τους και η διεθνώς αναγνωρισμένη «Ελληνική Τραγωδία» (The Greek Tragedy), που ανέδειξε την πολιτική κρίση της χώρας στα χρόνια της δικτατορίας.
Με την εκλογή του ως τακτικού μέλους της Ακαδημίας Αθηνών, ο Τσουκαλάς επανέρχεται στο προσκήνιο της δημόσιας σκέψης, προτείνοντας έναν νέο «ιστορικό συμβιβασμό» ανάμεσα στην κοινωνία, την πολιτική και τη φύση.
Στην ομιλία του με τίτλο «Προς ένα νέο ιστορικό συμβιβασμό- Ανατροπές και αδιέξοδα», ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς επιχειρεί μια βαθιά αποτίμηση της εποχής μας. Ξεκινώντας από προσωπικές αναμνήσεις και βιώματα, προχωρά σε μια τολμηρή ανάλυση της σύγχρονης κρίσης: από τη μετάβαση της έννοιας της «προόδου» σε «ανάπτυξη» ως μετρήσιμη αξία, έως τη διάλυση του συλλογικού και την επικράτηση του ατομικισμού.
Στο κέντρο της σκέψης του βρίσκεται η μεγάλη αντίφαση της εποχής: η απρόσκοπτη οικονομική μεγέθυνση συγκρούεται με την ίδια την επιβίωση του πλανήτη. Ο Τσουκαλάς προτείνει έναν νέο ιστορικό συμβιβασμό, θεμελιωμένο στην αναγνώριση των ορίων, στη συλλογική ευθύνη και στην ανάγκη επαναπροσδιορισμού του μέτρου. Το τελικό του μήνυμα είναι σαφές και οικουμενικό: ή όλοι μαζί, ή κανείς.
Η ομιλία
Δεν είναι εύκολο να βρω λόγια για να εκφράσω τη βαθιά συγκίνηση που νιώθω σήμερα. Η Ακαδημία Αθηνών που μου έκανε την ύψιστη τιμή να με εκλέξει ως μέλος της είναι ο κορυφαίος πνευματικός θεσμός της χώρας. Η Ακαδημία όμως δεν είναι απλώς ένας θεσμός. Είναι και μια ζώσα πραγματικότητα. Ένας τόπος ικανός να παράγει νέα γνώση, να παροτρύνει στην αναζήτηση απαντήσεων σε αδιατύπωτα ακόμα ερωτήματα.
Και για μένα προσωπικά είναι επίσης και κάτι «άλλο». Κάτι ακόμα πιο πολύτιμο ίσως. Είναι ένας τόπος που έμμεσα έχει συμβάλει ενεργά στη δική μου ατομική αυτογνωσία, ένας τόπος που ζωντανεύει μέσα μου μια σειρά από αξέχαστες προσωπικές αναμνήσεις. Επιτρέψτε μου λοιπόν να αρχίσω με αυτές.
Δεν ήμουν παραπάνω από δεκατεσσάρων ετών όταν πρωτοαντίκρισα τη λαμπρή αυτή αίθουσα. Δεν βρέθηκα όμως εδώ ούτε τυχαία ούτε ως αυτόκλητος. Ξεναγός μου υπήρξε ο αδελφός της μητέρας μου, ο ακαδημαϊκός Καίσαρ Αλεξόπουλος, με τον οποίο τότε συνοικούσαμε. Μισόν αιώνα αργότερα, στην ίδια αυτή αίθουσα, η Ακαδημία Αθηνών οργάνωσε μια επιβλητική τελετή για τη συμπλήρωση των εκατό χρόνων από τη γέννηση του Καίσαρα Αλεξοπούλου. Φυσικά ήμουν και εγώ εδώ. Ήταν η τελευταία φορά που θα τον έβλεπα ζωντανό· λίγες ημέρες αργότερα πέθανε.
Η παρουσία μου σήμερα, λοιπόν, στην ίδια αίθουσα, αναβιώνει το απαράγραπτο χρέος μου στον «θείο Καίσαρα». Θυμάμαι την άδολη χαρά του όταν μου μάθαινε κολύμπι, όταν με οδηγούσε στα βουνά, όταν με δίδασκε να αμφιβάλλω για τα πάντα, ακόμα και για την ύπαρξη των Θεών· όταν με έπειθε να προτιμώ να αδικούν άλλοι εμένα από το να αδικώ εγώ τους άλλους.
Όμως, όλα αυτά ανήκουν σε ένα μακρινό παρελθόν. Σε μια εποχή όπου τελούσα ακόμα «υπό δημιουργική αίρεση». Αυτή η φάση πέρασε ανεπιστρεπτί την ημέρα που επιβλήθηκε η στρατιωτική δικτατορία. Εν μια νυκτί, οι νέες συνθήκες με εξώθησαν να αναλάβω το βάρος της ύπαρξής μου. Έπρεπε να γίνω «κάτι άλλο» από αυτό που δεν ήμουν.
Η πίεση της διεθνούς γνώμης οδήγησε τον εκδοτικό οίκο Penguin να μου αναθέσει τη συγγραφή ενός βιβλίου για το πώς οδηγήθηκε η Ελλάδα στη δικτατορία. Έτσι γεννήθηκε Η Ελληνική Τραγωδία. Το βιβλίο αυτό άλλαξε τη ζωή μου· με κατέστησε «κάποιον άλλον» στα μάτια των άλλων αλλά και στα δικά μου. Από τότε, η ζωή μου εξελίχθηκε ως μια σταδιοδρομία — κάθε στάδιο οδηγούσε στο επόμενο.
Στην ακαδημαϊκή πορεία μου βίωσα την πνευματική ελευθερία της εποχής του Μάη του ’68, την αμφισβήτηση, τον θεωρητικό πλούτο μιας γενιάς που πίστεψε ότι ο κόσμος μπορεί να αλλάξει. Όμως από τα τέλη του 20ού αιώνα, τα αυτονόητα άρχισαν να καταρρέουν. Οι βεβαιότητες του Διαφωτισμού τέθηκαν υπό αμφισβήτηση. Η έννοια της προόδου ταυτίστηκε με την έννοια της ανάπτυξης — της μετρήσιμης, ποσοτικής μεγέθυνσης.
Η πρόοδος, που άλλοτε ήταν ποιοτική και ηθική, έγινε ποσοτική και αριθμητική. Η κοινωνική βελτίωση, η οικονομική μεγέθυνση και η πρόοδος άρχισαν να θεωρούνται συνώνυμα. Έτσι, ολόκληρος ο κόσμος άρχισε να προσλαμβάνει την ευημερία όχι ως «ευ» αλλά ως «πολύ». Οι παραδοσιακές ρήσεις —«παν μέτρον άριστον», «ουκ εν τω πολλώ το ευ»— υποχώρησαν.
Παράλληλα, ο νεοφιλελευθερισμός διείσδυσε βαθιά στις κοινωνίες. Η ελευθερία αποσυνδέθηκε από την ισότητα και την αδελφοσύνη. Ο άνθρωπος ανακηρύχθηκε απολύτως ελεύθερος να επιθυμεί τα πάντα, χωρίς όρια. Έτσι όμως ανατράπηκε η αρχαιότερη ηθική επιταγή του δυτικού πολιτισμού: το «ουκ επιθυμήσεις». Η επιθυμία έγινε καθήκον. Ο καθένας φθονεί και μιμείται τον άλλο· ο άλλος παύει να είναι πλησίον και γίνεται αντίπαλος. Αυτή είναι η πεμπτουσία της Ύβρεως.
Η ύβρις οδηγεί πάντα στη Νέμεση. Ο μύθος του Ίκαρου είναι χαρακτηριστικός: παρασυρμένος από την ύβρη μιας ελευθερίας χωρίς όρια, θέλησε να πετάξει ψηλότερα απ’ ό,τι του επέτρεπαν τα φτερά του και καταστράφηκε. Δεν είμαστε μακριά από τον πυρήνα της νεοφιλελεύθερης φαντασίωσης: η επιτυχία ως θεϊκό μέτρο.
Στον κόσμο αυτό, όπου η επιτυχία είναι υπέρτατη αξία, η πολιτική εξουσία περιορίζεται σε διαχείριση. Οι κυβερνήσεις μετατρέπονται σε «δια-κυβερνήσεις». Όλα μοιάζουν να πορεύονται αυτόματα. Κυριαρχεί η ιδέα του τέλους της ιστορίας, της ιδεολογίας, της ουτοπίας. Μια συστημική αυτάρκεια οδηγεί σε πνευματική νωχέλεια.
Όμως, η ιστορία αποδείχθηκε πιο πανούργα. Η κλιματική κρίση ήρθε απροσδόκητα και ανέτρεψε τα πάντα. Ολόκληρος ο πλανήτης βρίσκεται σε κατάσταση ανάγκης. Η φύση, που για αιώνες συνυπήρξε με τον άνθρωπο, στρέφεται εναντίον του. Για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, δύο εξίσου ανυπέρβλητες προτεραιότητες συγκρούονται: η ανάπτυξη και η επιβίωση.
Έτσι, όλοι —κράτη, επιχειρήσεις, άτομα— λειτουργούν ως «λαθρεπιβάτες της κοινής μοίρας». Θέλουν να περιοριστεί η ανάπτυξη των άλλων, όχι η δική τους. Ευχολόγια, οικολογικές δηλώσεις και ρητορική περί ευαισθησίας δεν αρκούν.
Πού οδηγεί αυτό το αδιέξοδο; Ίσως σε έναν νέο ιστορικό συμβιβασμό. Έναν συμβιβασμό που θα αναγνωρίζει ότι οι επιθυμίες όλων είναι ισότιμες, αλλά η ικανοποίησή τους δεν μπορεί να είναι απεριόριστη. Θα πρέπει να αποφασίσουμε τι παράγουμε και τι παύουμε να παράγουμε· ποια αγαθά και ποιες υπηρεσίες αξίζει να επιβιώσουν και ποια πρέπει να εξαφανιστούν.
Το ερώτημα είναι αν μπορεί να ανακοπεί η ανθρώπινη επιθυμία για το «πολύ». Πώς θα μπορούσε η προστασία του περιβάλλοντος να λειτουργήσει ως αντίρροπο στην αλόγιστη κατανάλωση; Το αδιέξοδο μοιάζει πλήρες.
Στο νου μου έρχεται η αλληγορία του αγγέλου της ιστορίας, του Βάλτερ Μπένγιαμιν. Ο άγγελος σπρώχνεται από τη θύελλα του μέλλοντος πάνω στα ερείπια του παρελθόντος. Η θύελλα αυτή είναι η πρόοδος. Ίσως χρειάζεται να αναθεωρήσουμε ριζικά τη σχέση μας με τον χρόνο — με το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. «Time was, time is, time is not», μας θυμίζει ο Έλιοτ.
Το νέο κοινωνικό συμβόλαιο δεν μπορεί να βασίζεται μόνο σε αυτό που υπάρχει ή υπήρξε, αλλά σε αυτό που θα μπορούσε να υπάρξει. Το δίλημμα της εποχής δεν είναι πια ανάμεσα σε δεξιά και αριστερά, σε συντηρητικούς και μεταρρυθμιστές. Είναι ανάμεσα στο όλοι μας και στο κανείς.
ΔΕΙΤΕ ΤΟ VIDEO ΤΗΣ ΟΜΙΛΙΑΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΤΣΟΥΚΑΛΑ






















