Πριν λίγες ημέρες, στις 10 Οκτωβρίου, τιμήθηκε η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας. Μια ημέρα που, όπως συμβαίνει συνήθως με τις «παγκόσμιες ημέρες», κινδυνεύει να χαθεί μέσα στον επικοινωνιακό θόρυβο, στα δελτία τύπου, στις αναρτήσεις των οργανισμών και στις σύντομες αναφορές των δελτίων ειδήσεων. Κι όμως, το ζήτημα που υποτίθεται ότι αναδεικνύει, δεν είναι υπόθεση μιας επετειακής ημέρας — είναι ίσως το πιο πιεστικό, πιο βαθύ και πιο υποτιμημένο πρόβλημα της σύγχρονης κοινωνίας. Η ψυχική υγεία δεν είναι πολυτέλεια. Είναι προϋπόθεση ζωής, συνοχής και δημοκρατίας. Κι ωστόσο, στη δημόσια συζήτηση για το μέλλον της χώρας, για την «επόμενη μέρα» της οικονομίας ή της πολιτικής, σπανίως βρίσκεται στη θέση που της αξίζει. Οι αριθμοί, τα στοιχεία, οι έρευνες είναι αμείλικτοι: η Ευρώπη-και η Ελλάδα μαζί της-βρίσκεται αντιμέτωπη με μια κρίση ψυχικής υγείας που βαθαίνει. Δεν πρόκειται για «ιδιωτικό» ή «ιατρικό» ζήτημα· πρόκειται για κοινωνικό φαινόμενο, με ρίζες στις οικονομικές και εργασιακές συνθήκες, στις κοινωνικές ανισότητες, στην ανασφάλεια, στην απομόνωση. Η κοινωνία σε πίεση Η τελευταία δεκαπενταετία υπήρξε μια διαρκής δοκιμασία: οικονομική κρίση, πανδημία, ακρίβεια, ενεργειακή ανασφάλεια, κλιματικός φόβος. Καθεμία από αυτές τις κρίσεις δεν ήρθε να αντικαταστήσει την προηγούμενη-ήρθε να προστεθεί πάνω της. Οι πολίτες έμαθαν να ζουν με το άγχος ως κανονικότητα. Όμως το ψυχολογικό κόστος δεν αποτυπώνεται μόνο σε ποσοστά κατάθλιψης ή αυτοκτονιών. Αποτυπώνεται στη φθορά της εμπιστοσύνης, στην εξάντληση των σχέσεων, στη βουβή οργή που διατρέχει τις κοινωνίες. Οι έρευνες του Eurofound καταγράφουν αύξηση προβλημάτων ψυχικής υγείας κυρίως στις νέες γυναίκες, στους ηλικιωμένους, αλλά και στους εργαζομένους σε τομείς υψηλής πίεσης, όπως η φροντίδα. Οικονομική ανασφάλεια, επισφαλείς δουλειές, κοινωνικός αποκλεισμός και ψηφιακή απομόνωση αποτελούν τις νέες σταθερές ενός περιβάλλοντος που επιβαρύνει την ψυχική ανθεκτικότητα. Η αύξηση των αυτοκτονιών μετά το 2017 σε ορισμένες ευάλωτες ομάδες είναι ένα ακόμη καμπανάκι. Οι πολιτικές σιωπές Κι όμως, το θέμα αυτό δεν φαίνεται να απασχολεί σοβαρά την πολιτική τάξη. Στα μεγάλα προεκλογικά προγράμματα, στις τηλεμαχίες, στις κομματικές αντιπαραθέσεις, η ψυχική υγεία απουσιάζει. Ίσως επειδή δεν προσφέρεται για εύκολη επικοινωνιακή εκμετάλλευση. Ίσως γιατί δεν αποδίδει άμεσα «ψηφοθηρικά». Κι όμως, το πολιτικό σύστημα φέρει ευθύνη όχι μόνο για την αδιαφορία του αλλά και για τη συνεισφορά του στο πρόβλημα: με τον τοξικό δημόσιο λόγο, τη διαρκή πόλωση, τη διάχυτη ανασφάλεια, την αίσθηση ότι ο πολίτης δεν έχει φωνή. Οι ίδιοι οι κομματικοί μηχανισμοί, εγκλωβισμένοι σε μια λογική αντιπαράθεσης και εσωτερικής καχυποψίας, γίνονται μέρος ενός περιβάλλοντος που επιδεινώνει τη συλλογική ψυχική υγεία. Κι αν κάτι θα έπρεπε να είναι πρώτη τους μέριμνα, είναι να αποκαταστήσουν το αίσθημα εμπιστοσύνης και συμμετοχής που είναι το οξυγόνο της κοινωνικής ισορροπίας. Από το στίγμα στην ευθύνη Παρά τις καλές προθέσεις, οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας στην Ελλάδα παραμένουν ανεπαρκείς. Το στίγμα αποτρέπει πολλούς από το να ζητήσουν βοήθεια, ενώ η ψυχοθεραπεία -όταν δεν καλύπτεται-παραμένει απρόσιτη για όσους έχουν χαμηλά εισοδήματα. Οι μισές περίπου ευρωπαϊκές οικογένειες που χρειάζονται υποστήριξη δηλώνουν ότι η ποιότητα των υπηρεσιών είναι κάτω του μετρίου. Η πολιτεία, αν θέλει πραγματικά να αντιμετωπίσει το πρόβλημα, πρέπει να πάψει να το βλέπει ως θέμα «υγείας» μόνο. Χρειάζεται μια ολοκληρωμένη πολιτική που θα περιλαμβάνει την εργασία, τη στέγαση, την κοινωνική ένταξη, την εκπαίδευση, την ισότητα. Γιατί η ψυχική υγεία δεν είναι απλώς η απουσία ψυχικής ασθένειας — είναι η δυνατότητα του ανθρώπου να ζει με αξιοπρέπεια και ασφάλεια. Καθημερινή υπόθεση, όχι επετειακή Η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας είναι υπενθύμιση, όχι υποκατάστατο δράσης. Το ζητούμενο είναι να γίνει η ψυχική υγεία κομμάτι της καθημερινής ατζέντας- των σχολείων, των χώρων εργασίας, των τοπικών κοινωνιών, του ίδιου του δημόσιου διαλόγου. Η Ευρώπη έχει αρχίσει να κατανοεί ότι η ψυχική υγεία πρέπει να τεθεί σε ισότιμη βάση με τη σωματική. Η Ελλάδα, που έζησε τόσες κρίσεις σωρευτικά, δεν έχει την πολυτέλεια να περιμένει. Γιατί η πραγματική ανάκαμψη μιας κοινωνίας δεν μετριέται στο ΑΕΠ· μετριέται στην ψυχική της ισορροπία.
