Οι ΦοΔΣΑ προειδοποιούν ότι οι καθυστερήσεις στις υποδομές, η υστέρηση της Αττικής και η αβεβαιότητα γύρω από το τέλος ταφής απειλούν τους ευρωπαϊκούς στόχους και επιβαρύνουν δήμους και πολίτες Σε έναν εξαιρετικά πιεστικό αγώνα δρόμου για την κάλυψη του χαμένου χρόνου εξελίσσεται η προσπάθεια της Ελλάδας να προσεγγίσει τους ευρωπαϊκούς στόχους για την ανακύκλωση και τη διαχείριση των αστικών στερεών αποβλήτων έως το 2030. Το μήνυμα αυτό εκπέμπουν τα συμπεράσματα της 18ης Πανελλήνιας Συνόδου του Δικτύου Φορέων Διαχείρισης Στερεών Αποβλήτων, η οποία πραγματοποιήθηκε στην Κέρκυρα στις 3 και 4 Ιουλίου. Εκπρόσωποι της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και των αρμόδιων φορέων περιέγραψαν ένα περιβάλλον συσσωρευμένων καθυστερήσεων, χρηματοδοτικών αβεβαιοτήτων και θεσμικών εμποδίων, που περιορίζει σημαντικά τις πιθανότητες επίτευξης των στόχων μέσα στα επόμενα τέσσερα χρόνια. Η αρχική φιλοδοξία της περιόδου 2020-2030 έχει, σύμφωνα με τους ΦοΔΣΑ, μετατραπεί πλέον σε διάχυτη αμφισβήτηση για το κατά πόσο ο διαθέσιμος χρόνος επαρκεί. Παρά την πρόοδο που παρουσιάζεται στην κατασκευή υποδομών, οι επιδόσεις της χώρας στην ανάκτηση υλικών και στην ανακύκλωση παραμένουν χαμηλές. Υποδομές χωρίς επαρκή χωριστή συλλογή Κεντρικό ζήτημα αποτελεί η έμφαση που δίνεται στις Μονάδες Ανάκτησης και Ανακύκλωσης και στην ενεργειακή αξιοποίηση των απορριμμάτων. Οι εκπρόσωποι των ΦοΔΣΑ επισημαίνουν ότι η κατασκευή νέων μονάδων δεν αρκεί από μόνη της για να αυξηθούν τα ποσοστά ανακύκλωσης. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι η ανάπτυξη αποτελεσματικών συστημάτων χωριστής συλλογής, ώστε ανακυκλώσιμα υλικά, βιοαπόβλητα και άλλα διακριτά ρεύματα να φτάνουν στις εγκαταστάσεις χωρίς να έχουν αναμειχθεί με τα σύμμεικτα απορρίμματα. Χωρίς αυτή τη μετάβαση, υπάρχει ο κίνδυνος οι νέες υποδομές να λειτουργήσουν με χαμηλότερη αποδοτικότητα από την προβλεπόμενη, ενώ η χώρα θα συνεχίσει να βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ταφή. Η Αττική ως καθοριστικός παράγοντας Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί η υστέρηση της Αττικής, στην οποία παράγεται περίπου το 50% των αποβλήτων της χώρας. Όπως υπογραμμίζεται στα συμπεράσματα της Συνόδου, η πρόοδος που καταγράφεται σε άλλες περιφέρειες δεν μπορεί να αντισταθμίσει τις καθυστερήσεις στο μεγαλύτερο αστικό κέντρο της Ελλάδας. Επομένως, η επιτυχία ή η αποτυχία του εθνικού σχεδιασμού θα κριθεί σε μεγάλο βαθμό από την ταχύτητα με την οποία θα αναπτυχθούν οι απαιτούμενες υποδομές και τα συστήματα χωριστής συλλογής στην Αττική. Η παρατεταμένη αδυναμία εξεύρεσης και υλοποίησης ολοκληρωμένων λύσεων αυξάνει τον κίνδυνο περαιτέρω επιβάρυνσης του υφιστάμενου συστήματος και δημιουργεί πρόσθετες οικονομικές πιέσεις. Χρηματοδοτήσεις με το βλέμμα στο 2030 Στο επίκεντρο του προβληματισμού βρίσκεται και η απορρόφηση των ευρωπαϊκών πόρων της προγραμματικής περιόδου 2021-2027, η οποία, με την εφαρμογή του κανόνα «ν+3», μπορεί να επεκταθεί έως το 2030. Η πρώτη ενεργή πρόσκληση του προγράμματος «Περιβάλλον και Κλιματική Αλλαγή» για το σύνολο των δράσεων των Περιφερειακών Σχεδίων Διαχείρισης Αποβλήτων ενεργοποιήθηκε μόλις τον Ιούνιο του 2026. Η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί την έναρξη μιας ιδιαίτερα απαιτητικής περιόδου για τους ΦοΔΣΑ, οι οποίοι καλούνται μέσα σε περιορισμένο χρονικό διάστημα να ωριμάσουν έργα, να ολοκληρώσουν διαγωνισμούς και να απορροφήσουν τα διαθέσιμα κονδύλια. Οι προηγούμενες καθυστερήσεις είχαν ως αποτέλεσμα μέρος των πόρων που προορίζονταν για δράσεις διαχείρισης αστικών αποβλήτων να μετακινηθεί προς άλλες κατευθύνσεις. Πλέον, το στοίχημα είναι να αποφευχθούν νέες απώλειες και να εξασφαλιστεί ότι τα έργα θα ολοκληρωθούν εντός των επιλέξιμων προθεσμιών. Το τέλος ταφής και η επιβάρυνση των πολιτών Πρόσθετη αβεβαιότητα δημιουργεί η εκκρεμότητα γύρω από τη χρηματοδότηση εξοπλισμού και υποδομών ανακύκλωσης μέσω των εσόδων από το τέλος ταφής. Η σχετική πρόσκληση δεν έχει ενεργοποιηθεί, εν αναμονή της απόφασης του Συμβουλίου της Επικρατείας. Σε περίπτωση που η δικαστική κρίση είναι θετική για τους δήμους, ενδέχεται να προκύψει χρηματοδοτικό κενό, καθώς θα περιοριστούν οι διαθέσιμοι πόροι που είχαν προβλεφθεί για την ενίσχυση των έργων ανακύκλωσης. Η καθυστέρηση στη χρηματοδότηση έχει άμεσες οικονομικές συνέπειες. Όσο τα ποσοστά ταφής παραμένουν υψηλά, τόσο αυξάνονται οι επιβαρύνσεις για τους δήμους, οι οποίοι καλούνται να καλύψουν το πρόσθετο κόστος μέσω των προϋπολογισμών και των ανταποδοτικών τελών. Το κόστος αυτό μεταφέρεται τελικά στους δημότες και στις επιχειρήσεις. Θεσμικές διαδικασίες και γραφειοκρατία Σύμφωνα με τους εκπροσώπους των ΦοΔΣΑ, το νέο θεσμικό πλαίσιο για την Τοπική Αυτοδιοίκηση προσθέτει ελεγκτικά όργανα και διαδικασίες, οι οποίες ενδέχεται να επιβραδύνουν περαιτέρω την απορρόφηση των χρηματοδοτήσεων. Οι φορείς επισημαίνουν ότι, ενώ οι ανάγκες απαιτούν μεγαλύτερη ταχύτητα και λειτουργική ευελιξία, οι πρόσθετοι έλεγχοι μπορούν να δημιουργήσουν νέες καθυστερήσεις στην προκήρυξη και την υλοποίηση των έργων. Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα κρίσιμο, καθώς η χώρα δεν διαθέτει πλέον μεγάλα χρονικά περιθώρια. Ακόμη και μικρές καθυστερήσεις σε αδειοδοτήσεις, διαγωνισμούς ή συμβάσεις μπορούν να θέσουν σε κίνδυνο την ολοκλήρωση επενδύσεων εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ. Ενεργειακή αξιοποίηση χωρίς σαφή εικόνα κόστους Έντονο προβληματισμό προκαλεί και ο σχεδιασμός για την ενεργειακή αξιοποίηση των υπολειμμάτων των αποβλήτων. Οι ΦοΔΣΑ και οι εκπρόσωποι της Αυτοδιοίκησης εκφράζουν αντιρρήσεις για το γεγονός ότι ο σχεδιασμός προχωρά χωρίς ουσιαστική συμμετοχή των δήμων και των φορέων που θα κληθούν να διαχειριστούν το σύστημα και να καλύψουν μέρος του κόστους. Μέχρι σήμερα, όπως επισημαίνεται, δεν έχει παρουσιαστεί σαφής και ολοκληρωμένη εικόνα για το ύψος της οικονομικής επιβάρυνσης, τον τρόπο χρηματοδότησης των εγκαταστάσεων και την κατανομή του κόστους μεταξύ κράτους, δήμων, φορέων διαχείρισης και πολιτών. Η απουσία συγκεκριμένων οικονομικών δεδομένων ενισχύει τις επιφυλάξεις για τη βιωσιμότητα του σχεδιασμού και για τις πιθανές επιπτώσεις στα δημοτικά τέλη. Ανάγκη για ενιαίο σχέδιο και συνεργασία Οι συμμετέχοντες στη Σύνοδο ζήτησαν από την Πολιτεία να παρουσιάσει έναν σαφή και ρεαλιστικό οδικό χάρτη, με συγκεκριμένα χρονοδιαγράμματα, εξασφαλισμένη χρηματοδότηση και διακριτούς ρόλους για όλα τα εμπλεκόμενα μέρη. Παράλληλα, επιδιώκεται η ενίσχυση της συνεργασίας όλων των ΦοΔΣΑ μέσα από ένα ενιαίο, αντιπροσωπευτικό θεσμικό όργανο, το οποίο θα μπορεί να παρεμβαίνει αποτελεσματικότερα στον δημόσιο διάλογο και στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Το βασικό αίτημα είναι τα Περιφερειακά Σχέδια Διαχείρισης Αποβλήτων και τα Ολιστικά Συστήματα Χωριστής Συλλογής να πάψουν να αποτελούν σχέδια επί χάρτου και να μετατραπούν άμεσα σε εφαρμόσιμες δράσεις. Για την αγορά, την Αυτοδιοίκηση και τους πολίτες, το διακύβευμα είναι πλέον σαφές: είτε η χώρα θα επιταχύνει άμεσα τις επενδύσεις και τις μεταρρυθμίσεις στον τομέα των αποβλήτων είτε θα βρεθεί αντιμέτωπη με υψηλότερο λειτουργικό κόστος, αυξημένες περιβαλλοντικές επιβαρύνσεις και πιθανές ευρωπαϊκές κυρώσεις μετά το 2030.
