Στις 23 Ιουνίου 1996 πέθανε ο Ανδρέας Παπανδρέου. Τριάντα χρόνια αργότερα, στις 23 Ιουνίου 2026, η επέτειος του θανάτου του δεν είναι μόνο μια ημερομηνία μνήμης. Είναι και ένας καθρέφτης: δείχνει τι υπήρξε εκείνος, αλλά κυρίως τι λείπει από εμάς, μέσα σε μια περίοδο γενικευμένης αβεβαιότητας. Ο Ανδρέας επιστρέφει όχι τόσο ως σύνολο θέσεων. Πολλές ιδέες και επιλογές του ανήκαν σε έναν κόσμο διαφορετικό. Επιστρέφει ως μύθος: ως ηγέτης που μπορούσε να δώσει όνομα στις ανάγκες μιας κοινωνίας, να μετατρέψει τη δυσαρέσκεια σε προσδοκία και τον αποκλεισμό σε πολιτική παρουσία. Οι κοινωνίες δεν κληρονομούν απλώς τους μύθους τους, τους δημιουργούν. Επιλέγουν από τη ζωή ενός προσώπου όσα χρειάζονται, φωτίζουν ορισμένες στιγμές, αφήνουν άλλες στη σκιά και συμπληρώνουν τα κενά με επιθυμίες. Ο μύθος δεν είναι πάντοτε ψέμα. Είναι μια επιλεκτική αλήθεια, φορτισμένη από τη λαχτάρα των ανθρώπων να ξεπεράσουν τις αδυναμίες τους. Εκεί όπου η κοινωνία αισθάνεται μικρή, κατασκευάζει μεγάλες μορφές. Εκεί όπου φοβάται, θυμάται γενναίους. Εκεί όπου δεν μπορεί να αρθρώσει συλλογικό σχέδιο, αναζητεί έναν ηγέτη που φαινόταν να γνωρίζει προς τα πού βαδίζει. Η σημερινή ανάκληση του Ανδρέα έχει ψυχολογικό βάθος. Οι πολίτες δεν νοσταλγούν μόνο έναν άνθρωπο ή μια παράταξη. Νοσταλγούν την αίσθηση ότι η πολιτική μπορούσε να αλλάξει τη θέση τους μέσα στην κοινωνία. Τον θυμούνται επειδή εξέφρασε τους «μη προνομιούχους», μίλησε για συμμετοχή, πατρίδα, κοινωνική δικαιοσύνη και εθνική αξιοπρέπεια με γλώσσα άμεση, αναγνωρίσιμη. Υπήρξε, όμως, και μια βαθύτερη κοινωνική αντίφαση. Η άνοδος στρωμάτων που για δεκαετίες βρίσκονταν έξω από τους μηχανισμούς εξουσίας ήταν δημοκρατική κατάκτηση. Δεν συνοδεύτηκε πάντοτε από αντίστοιχη αλλαγή των σχέσεων εξουσίας. Η κοινωνική προσδοκία μεταφράστηκε συχνά σε κρατική προστασία, κομματική εκπροσώπηση και ατομική άνοδο, χωρίς να αλλάξουν η παραγωγή, η κατανομή του πλούτου και η λειτουργία του κράτους. Το κίνημα ενσωμάτωσε τους αποκλεισμένους, αλλά μέρος της ορμής του απορροφήθηκε από τους μηχανισμούς που φιλοδοξούσε να αλλάξει. Έτσι, η «Αλλαγή» έμεινε ταυτόχρονα ιστορικό επίτευγμα και ανολοκλήρωτη υπόσχεση. Αυτό δεν επιβάλλει αγιογραφία. Η πορεία του είχε αντιφάσεις, αστοχίες, πελατειακές παγιώσεις και αποστάσεις ανάμεσα στις διακηρύξεις και στην πράξη. Η σοβαρή μνήμη οφείλει να βλέπει το χάρισμα και το κόστος του, τις τομές και τα όρια. Ίσως η αντοχή του μύθου του να μην αποδεικνύει μόνο το δικό του μέγεθος. Αποκαλύπτει και τη δική μας πολιτική ένδεια. Σήμερα περισσεύουν οι τεχνικές λέξεις, οι επικοινωνιακές κινήσεις και οι μετρημένες υποσχέσεις. Λείπουν όμως η αφήγηση, το ρίσκο και η δυνατότητα να συγκροτηθεί ένα συλλογικό «εμείς». Τριάντα χρόνια μετά, το ερώτημα δεν είναι αν χρειαζόμαστε έναν νέο Ανδρέα. Είναι γιατί η σημερινή πολιτική αδυνατεί να γεννήσει τις δικές της μεγάλες προσδοκίες. Και όταν το παρόν δεν βρίσκει φωνή για να μιλήσει στο μέλλον, επιστρέφει στους απόηχους του παρελθόντος.