Η προειδοποίηση της Christine Lagarde ότι το ενεργειακό μοντέλο της Ευρώπης είναι πλέον «σαφώς μη βιώσιμο» δεν είναι άλλη μία τεχνοκρατική διαπίστωση. Είναι κάτι βαθύτερο: μια δημόσια ομολογία συστημικής αδυναμίας από την ίδια την κορυφή του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Και όταν οι θεματοφύλακες του ίδιου του συστήματος αρχίζουν να περιγράφουν με όρους σχεδόν αποκαλυπτικούς την πραγματικότητα, τότε ίσως ήρθε η στιγμή να ακούσουμε πιο προσεκτικά. Διότι η ιστορία διδάσκει ότι οι μεγάλες κρίσεις δεν ξεσπούν όταν προειδοποιούν οι «αντισυστημικοί». Ξεσπούν όταν οι πιο θεσμικοί εκπρόσωποι της κανονικότητας αρχίζουν να χρησιμοποιούν τη γλώσσα της ανησυχίας που μέχρι χθες θεωρούνταν υπερβολική. Η Ευρώπη, όπως παραδέχθηκε η ίδια η επικεφαλής της ΕΚΤ, εισάγει περίπου το 60% της ενέργειάς της, σχεδόν αποκλειστικά από ορυκτά καύσιμα. Και το τίμημα αυτής της εξάρτησης αποτυπώνεται πλέον όχι μόνο στους λογαριασμούς των νοικοκυριών και στο κόστος παραγωγής των επιχειρήσεων, αλλά στον ίδιο τον πυρήνα της ευρωπαϊκής ανταγωνιστικότητας. Η Λαγκάρντ δεν μίλησε απλώς για ενεργειακή μετάβαση. Μίλησε ουσιαστικά για γεωπολιτική ευαλωτότητα. Για μια ήπειρο που έχτισε την οικονομική της ευημερία πάνω στην υπόθεση ότι η ενέργεια θα είναι πάντα άφθονη, φθηνή και διαθέσιμη. Αυτή η υπόθεση καταρρέει. Και το ακόμη πιο ανησυχητικό είναι ότι η διάγνωση αυτή δεν προέρχεται από κάποιο περιθωριακό think tank ή από κύκλους καταστροφολογίας. Προέρχεται από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Τον θεσμό που επί δεκαετίες εξέφραζε την πιο σκληρή εκδοχή οικονομικού ορθολογισμού και σταθερότητας. Η ίδια η ΕΚΤ αναγνωρίζει πλέον ότι χώρες όπως η Ισπανία και η Πορτογαλία προστατεύθηκαν καλύτερα επειδή είχαν επενδύσει περισσότερο σε μη ορυκτές πηγές ενέργειας. Αυτό σημαίνει ότι η ενεργειακή αυτάρκεια δεν είναι πια οικολογικό σύνθημα. Είναι ζήτημα οικονομικής επιβίωσης. Πίσω όμως από την ενεργειακή εξάρτηση κρύβεται κάτι ακόμη μεγαλύτερο: η κρίση του ίδιου του ευρωπαϊκού μοντέλου. Η Ευρώπη βρίσκεται εγκλωβισμένη ανάμεσα σε τρεις παράλληλες πιέσεις — γεωπολιτική αστάθεια, αποβιομηχάνιση και δημοσιονομική κόπωση. Οι υψηλές τιμές ενέργειας επιβαρύνουν τον πληθωρισμό, περιορίζουν τις επενδύσεις και διαβρώνουν την κοινωνική συνοχή. Ήδη η ίδια η Λαγκάρντ προειδοποιεί ότι οι επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά γίνονται ολοένα πιο απρόθυμα να επενδύσουν μέσα σε ένα περιβάλλον ενεργειακής αβεβαιότητας. Αν όλα αυτά ακούγονται οικεία στην Ελλάδα, δεν είναι τυχαίο. Γιατί η χώρα μας έχει ξανακούσει προειδοποιήσεις σε εποχές «ευημερίας» — και επέλεξε να τις αγνοήσει. Ίσως λοιπόν αξίζει να θυμηθούμε, έστω και αργά, την αείμνηστη Βιργινία Τσουδερού . Σε μια περίοδο που κυριαρχούσε η ψευδαίσθηση των «παχιών αγελάδων», η Βιργινία Τσουδερού είχε μιλήσει με δραματικούς τόνους για τον κίνδυνο οικονομικής υποτέλειας και περιορισμού της εθνικής ανεξαρτησίας εάν η χώρα συνέχιζε να πορεύεται με δανεικά, κατανάλωση και στρατηγική αφέλεια. Τότε πολλοί τη θεώρησαν υπερβολική. Σχεδόν γραφική. Μέχρι που ήρθε η πραγματικότητα να δικαιώσει τις προειδοποιήσεις της με τον πιο σκληρό τρόπο. Σήμερα, η Ευρώπη μοιάζει να βρίσκεται σε ένα αντίστοιχο σημείο καμπής. Μόνο που αυτή τη φορά η κρίση δεν αφορά αποκλειστικά το χρέος. Αφορά την ενέργεια, την παραγωγή, την αυτάρκεια, την ίδια την ανθεκτικότητα των κοινωνιών της. Και ίσως το πιο ανησυχητικό στοιχείο στην παρέμβαση Λαγκάρντ να μην είναι η ίδια η διαπίστωση της κρίσης, αλλά η καθυστέρηση με την οποία αυτή διατυπώνεται. Διότι όταν οι κορυφαίοι εκπρόσωποι των ευρωπαϊκών θεσμών αρχίζουν να μιλούν ανοιχτά για «μη βιώσιμα» μοντέλα, αυτό συνήθως σημαίνει ότι οι εξελίξεις έχουν ήδη ξεπεράσει τα όρια της προληπτικής διαχείρισης. Η Ευρώπη καλείται τώρα να αποφασίσει αν θα μετατρέψει την κρίση σε στρατηγική αφύπνιση ή αν θα συνεχίσει να πορεύεται με ημίμετρα, ευχολόγια και καθυστερήσεις. Διότι η Ιστορία έχει μια σκληρή συνήθεια: δεν προειδοποιεί δύο φορές με την ίδια ένταση.
