Του Παναγιώτη Γιαλένιου Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες ένα πολιτικό κόμμα δεν καλείται απλώς να αλλάξει ηγεσία, γραμματέα ή οργανόγραμμα. Καλείται να απαντήσει σε ένα πολύ πιο οδυνηρό ερώτημα: εξακολουθεί να εκφράζει μια υπαρκτή κοινωνική ανάγκη ή απλώς διαχειρίζεται το όνομα, τα γραφεία, τα σύμβολα και τις τελευταίες θέσεις που του απέμειναν; Η νέα κατάσταση στον ΣΥΡΙΖΑ διαμορφώθηκε μέσα σε συνθήκες βαθιάς συρρίκνωσης και αλλεπάλληλων αποχωρήσεων. Η Ρένα Δούρου εξελέγη πρόεδρος της Κοινοβουλευτικής Ομάδας με επτά ψήφους σε σύνολο οκτώ βουλευτών. Ο Νίκος Παππάς ανέλαβε γραμματέας της Κεντρικής Επιτροπής, ενώ στον Παύλο Πολάκη ανατέθηκε ο στρατηγικός σχεδιασμός. Δεν πρόκειται, επομένως, για εκλογή νέας προέδρου του κόμματος από τα μέλη του, αλλά για τη συγκρότηση μιας μεταβατικής ηγετικής διάταξης γύρω από την εναπομείνασα κοινοβουλευτική και οργανωτική υπόσταση του ΣΥΡΙΖΑ. Η διάκριση δεν είναι τυπική. Είναι η ουσία του προβλήματος. Η νέα ηγετική ομάδα παρουσιάζει την επιλογή της ως προσπάθεια ανασυγκρότησης, συλλογικής ευθύνης και επανεκκίνησης. Παράλληλα, όμως, οι δημόσιες παρεμβάσεις και οι αντιπαραθέσεις των τελευταίων ημερών δείχνουν ότι οι πληγές από τη σύγκρουση με τον Σωκράτη Φάμελλο, τις αποχωρήσεις στελεχών και τη νέα πολιτική κίνηση του Αλέξη Τσίπρα παραμένουν ανοιχτές. Η νέα ηγεσία μοιάζει υποχρεωμένη να υπερασπιστεί ταυτόχρονα την ιστορική συνέχεια του ΣΥΡΙΖΑ, την πολιτική της αυτονομία και την ίδια την οργανωτική του επιβίωση. Το «πουκάμισο αδειανό» Η εικόνα που έρχεται σχεδόν αναπόφευκτα στον νου είναι ο στίχος του Γιώργου Σεφέρη από την «Ελένη»: «για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη». Ο Σεφέρης βασίζεται στην εκδοχή του μύθου που δραματοποίησε ο Ευριπίδης. Σύμφωνα με αυτήν, η πραγματική Ελένη δεν πήγε ποτέ στην Τροία. Οι Έλληνες και οι Τρώες πολέμησαν για ένα είδωλο, ένα ομοίωμα, μια νεφέλη. Ο Τρωικός Πόλεμος, με τους αμέτρητους νεκρούς και τον ανείπωτο πόνο του, έγινε για κάτι που έμοιαζε πραγματικό, αλλά δεν είχε πραγματικό περιεχόμενο. Το «πουκάμισο αδειανό» δεν συμβολίζει απλώς τη ματαιότητα. Συμβολίζει την καταστροφική ισχύ της αναπαράστασης: οι άνθρωποι μπορούν να θυσιάσουν ζωές, κοινωνίες και ολόκληρες εποχές, όχι για την πραγματικότητα, αλλά για την εικόνα που έχουν κατασκευάσει γι’ αυτήν. Η σύνδεση με την πολιτική δεν απαιτεί να θεωρήσουμε ότι ένας συγκεκριμένος πολιτικός χώρος είναι «κενός» ή ότι οι άνθρωποι που παραμένουν σε αυτόν δεν διαθέτουν ιδέες, αξίες ή ανιδιοτελή κίνητρα. Το ερώτημα είναι διαφορετικό: μήπως η μάχη δίνεται πλέον περισσότερο για τη διατήρηση του ονόματος και του συμβόλου παρά για τη διαμόρφωση μιας νέας κοινωνικής πρότασης; Όταν η πολιτική υπεράσπιση ενός ιστορικού σχήματος αποσυνδέεται από την κοινωνική του χρησιμότητα, το κόμμα κινδυνεύει να μετατραπεί σε «πουκάμισο αδειανό»: να διατηρεί το περίγραμμα, χωρίς να διατηρεί το ιστορικό βάρος που κάποτε γέμιζε αυτό το περίγραμμα. Πότε η επιμονή είναι αρετή Η επιμονή δεν είναι από μόνη της πολιτικό ελάττωμα. Αντιθέτως, χωρίς επιμονή δεν θα υπήρχαν μεγάλοι κοινωνικοί αγώνες, αντιδικτατορικά κινήματα, κατακτήσεις εργασιακών και πολιτικών δικαιωμάτων ή προσπάθειες ανατροπής βαθιά ριζωμένων αδικιών. Υπάρχουν στιγμές κατά τις οποίες η κοινή γνώμη απομακρύνεται από μια ιδέα, αλλά η ιδέα εξακολουθεί να είναι δίκαιη και αναγκαία. Ένα κόμμα δεν οφείλει να εγκαταλείπει τις αρχές του κάθε φορά που μειώνονται τα εκλογικά του ποσοστά. Η πολιτική δεν είναι δημοπρασία πρόσκαιρης δημοφιλίας. Η επιμονή αποκτά αξία όταν αφορά: τη διατήρηση μιας κοινωνικά αναγκαίας ιδέας, την εκπροσώπηση ανθρώπων που διαφορετικά δεν θα είχαν φωνή, την υπεράσπιση αρχών που έχουν κόστος, και την προετοιμασία ενός σχεδίου που μπορεί να αποδειχθεί χρήσιμο σε διαφορετικές ιστορικές συνθήκες. Σε αυτή την ανάγνωση, όσοι παραμένουν στον ΣΥΡΙΖΑ μπορούν να υποστηρίξουν ότι υπερασπίζονται την ανάγκη μιας ριζοσπαστικής, κοινωνικής και δημοκρατικής Αριστεράς που δεν θα απορροφηθεί από προσωποπαγή εγχειρήματα ή από έναν γενικόλογο χώρο της Κεντροαριστεράς. Η επιλογή τους δεν είναι υποχρεωτικά ιδιοτελής. Μπορεί να εκφράζει πίστη στην αυτονομία μιας πολιτικής παράδοσης.Αλλά αυτή είναι μόνο η μία όψη. Πότε η επιμονή γίνεται εμμονή Η Ιστορία δεν προσπερνά ένα κόμμα επειδή αυτό χάνει μία ή δύο εκλογικές μάχες. Το προσπερνά όταν η κοινωνία παύει να αναγνωρίζει στον λόγο του τις δικές της ανάγκες, ενώ το ίδιο το κόμμα εξακολουθεί να ερμηνεύει κάθε αποτυχία ως αποτέλεσμα προδοσίας, επικοινωνιακής αδικίας, εσωτερικών εχθρών ή προσωρινής παρανόησης. Τότε η επιμονή παύει να αφορά την κοινωνία και αρχίζει να αφορά τον ίδιο τον μηχανισμό. Η πολιτική επιστήμη έχει επισημάνει ότι ένα κόμμα μπορεί να επιβιώνει οργανωτικά ακόμη και όταν χάνει μεγάλο μέρος των κοινωνικών του λειτουργιών. Μπορεί να διατηρεί κοινοβουλευτική παρουσία, κρατική χρηματοδότηση, επαγγελματικά στελέχη, γραφεία και αναγνωρίσιμο εμπορικό όνομα. Η οργανωτική επιβίωση, όμως, δεν ταυτίζεται με την πολιτική αναγέννηση. Μελέτες για το ελληνικό κομματικό σύστημα καταγράφουν τάσεις συγκεντρωτισμού, προσωποποίησης και υποβάθμισης της εσωκομματικής δημοκρατίας, ακόμη και όταν τα κόμματα κατορθώνουν τυπικά να επιβιώνουν. Εδώ εμφανίζεται το «μαγαζάκι» της πολιτικής. Η φράση δεν σημαίνει αναγκαστικά οικονομικό όφελος. Σημαίνει έναν μικρό, κλειστό κόσμο στον οποίο οι εσωτερικές θέσεις, οι τίτλοι, η επιρροή στα όργανα και η διαχείριση του κομματικού συμβόλου αποκτούν μεγαλύτερη σημασία από την πραγματική κοινωνική απήχηση. Ένα κόμμα μπορεί να έχει πρόεδρο Κοινοβουλευτικής Ομάδας, γραμματέα, πολιτική γραμματεία, επιτροπές, υπευθύνους στρατηγικού σχεδιασμού και ανακοινώσεις επί παντός επιστητού. Αν όμως δεν μπορεί να απαντήσει στο ερώτημα «ποιους εκπροσωπούμε σήμερα και για ποια συγκεκριμένη αλλαγή;», τότε η πληρότητα του οργανογράμματος λειτουργεί ως υποκατάστατο της πολιτικής πληρότητας. Το φαίνεσθαι γίνεται σημαντικότερο από το είναι. Η περίπτωση Δούρου, Παππά και Πολάκη Η Ρένα Δούρου διαθέτει κυβερνητική και αυτοδιοικητική εμπειρία και μπορεί να εκπέμψει θεσμικότερο ύφος από εκείνο της διαρκούς εσωτερικής σύγκρουσης. Ο Νίκος Παππάς έχει βαθιά γνώση του κομματικού μηχανισμού και της περιόδου κατά την οποία ο ΣΥΡΙΖΑ μετατράπηκε από μικρό κόμμα σε κυβερνητική δύναμη. Ο Παύλος Πολάκης διατηρεί έναν υπαρκτό, μαχητικό πυρήνα υποστηρικτών και μια αναγνωρίσιμη πολιτική ταυτότητα. Αυτά αποτελούν πραγματικά πολιτικά κεφάλαια. Ταυτόχρονα, όμως, και οι τρεις ταυτίζονται ισχυρά με προηγούμενες φάσεις του κόμματος. Δεν συμβολίζουν αυτονόητα μια νέα εποχή. Συμβολίζουν σε μεγάλο βαθμό την προσπάθεια ενός ιστορικού πυρήνα να κρατήσει ζωντανό το κόμμα μετά τη φυγή πολλών στελεχών και την απώλεια της παλαιάς του εκλογικής δυναμικής. Η νέα σύνθεση μπορεί επομένως να διαβαστεί με δύο αντίθετους τρόπους. Ο πρώτος είναι ηρωικός: οι τελευταίοι μένουν όρθιοι, αναλαμβάνουν την ευθύνη και αρνούνται να εγκαταλείψουν ένα κόμμα όταν όλοι οι άλλοι αναζητούν ασφαλέστερα ή δημοφιλέστερα πολιτικά καταφύγια. Ο δεύτερος είναι... Read More
