Τέλη του περασμένου Μαΐου, κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Παπαζήση η σχολιασμένη μετάφραση του «Συμποσίου» του Ξενοφώντα, σε επιμέλεια του φιλολόγου και συνεργάτη της εφημερίδας μας Γεωργίου Η. Ορφανού (Απτεραίου). Με αφορμή την έκδοση, συζητήσαμε μαζί του για το τι κάνει αυτό το αρχαίο κείμενο να παραμένει ζωντανό μέχρι σήμερα, για τη δουλειά της μετάφρασης και για το τι μπορεί να ανακαλύψει ένας σύγχρονος αναγνώστης στις σελίδες του. Για κάποιον που δεν έχει διαβάσει ποτέ Ξενοφώντα, γιατί να ξεκινήσει από το «Συμπόσιο»; Γιατί είναι ένα κείμενο που εκπλήσσει. Πολλοί φαντάζονται ότι ένα αρχαίο έργο θα είναι βαρύ ή μακρινό, όμως εδώ συμβαίνει σχεδόν το αντίθετο. Βλέπουμε μια παρέα ανθρώπων να συζητά, να αστειεύεται, να διαφωνεί ήπια και να μιλά για πράγματα που εξακολουθούν να μας απασχολούν: τι κάνει έναν άνθρωπο πραγματικά αξιόλογο, τι σημαίνει ευτυχία, τι θέση έχουν η φιλία, η καλλιέργεια και η χαρά στη ζωή. Το ιδιαίτερο είναι ότι οι ιδέες δεν παρουσιάζονται ως θεωρία, γεννιούνται μέσα από την ίδια τη συντροφιά και την καθημερινή συζήτηση. Αυτό κάνει το έργο πολύ προσιτό ακόμη και σήμερα. Πώς γεννήθηκε η ιδέα να ασχοληθείτε τόσο συστηματικά με αυτό το έργο και να προχωρήσετε σε μια νέα σχολιασμένη μετάφραση; Η αφετηρία ήταν προσωπική. Εδώ και χρόνια, από το σχολείο θα έλεγα, με απασχολεί η μορφή του Σωκράτη και οι διαφορετικές εικόνες που μας δίνουν γι’ αυτόν οι αρχαίοι συγγραφείς. Στο «Συμπόσιο» του Ξενοφώντα συνάντησα έναν Σωκράτη πολύ ανθρώπινο, όχι απομονωμένο σε αφηρημένες θεωρίες, αλλά παρόντα μέσα σε μια ζωντανή παρέα, πρόθυμο να ακούσει, να πει ένα αστείο, να οδηγήσει τη συζήτηση αλλού. Ένιωσα ότι αυτό το έργο αξίζει να ξαναδιαβαστεί και να παρουσιαστεί με τρόπο που να επιτρέπει στον σημερινό αναγνώστη να το προσεγγίσει χωρίς κάθε λογής εμπόδια. Το «Συμπόσιο» του Πλάτωνα είναι πολύ πιο γνωστό. Τι θα βρει κανείς εδώ που ίσως δεν περιμένει; Νομίζω ότι εδώ ο αναγνώστης θα συναντήσει μια πιο ήρεμη και καθημερινή ατμόσφαιρα. Δεν υπάρχει η αίσθηση ενός μεγάλου φιλοσοφικού οικοδομήματος, υπάρχουν άνθρωποι που παρουσιάζονται μέσα από αυτά που θεωρούν σημαντικά στη ζωή τους. Κάθε πρόσωπο σχεδόν καλείται να μιλήσει για εκείνο για το οποίο αισθάνεται υπερήφανο. Και κάπως έτσι, χωρίς διδακτισμό, αποκαλύπτονται χαρακτήρες, αξίες και τρόποι σκέψης. Είναι ένα έργο που διαβάζεται ευχάριστα αλλά αφήνει αρκετή τροφή για σκέψη. Πόσο δύσκολο είναι να μεταφράζεις ένα τέτοιο κείμενο σήμερα; Η μεγαλύτερη δυσκολία είναι να μη χαθεί ούτε η καθαρότητα του αρχαίου κειμένου ούτε η φυσικότητα στη σύγχρονη γλώσσα. Αν μείνεις υπερβολικά κοντά στο πρωτότυπο, κινδυνεύεις να δημιουργήσεις ένα κείμενο δύσκαμπτο, αν απομακρυνθείς πολύ, μπορεί να αλλοιωθεί η φωνή του συγγραφέα. Η δική μου προσπάθεια ήταν να κρατήσω τον απλό και ανεπιτήδευτο τόνο του Ξενοφώντα και ταυτόχρονα να δώσω ένα ελληνικό κείμενο που να διαβάζεται χωρίς κόπο. Τα σχόλια και η εισαγωγή υπάρχουν ακριβώς γι’ αυτό: για να συνοδεύουν τον αναγνώστη, όχι για να τον κουράζουν. Υπήρξε κάτι στο έργο που σας συντρόφευσε περισσότερο όσο δουλεύατε την έκδοση; Ίσως η διαπίστωση ότι οι άνθρωποι αλλάζουν λιγότερο απ’ όσο νομίζουμε. Διαβάζοντας τις συζητήσεις των προσώπων, πολλές φορές έχεις την αίσθηση ότι ακούς ανθρώπους της εποχής μας. Αυτό που αλλάζει είναι οι συνθήκες, όχι τόσο οι αγωνίες, οι φιλοδοξίες ή η ανάγκη να καταλάβουμε τι έχει πραγματική αξία στη ζωή. Αν κλείνατε αυτή τη συζήτηση με μια σκέψη που θα θέλατε να κρατήσει ο αναγνώστης, ποια θα ήταν; Ότι τα αρχαία κείμενα δεν είναι μουσειακά αντικείμενα. Είναι συνομιλητές. Και το «Συμπόσιο» του Ξενοφώντα μάς θυμίζει κάτι πολύ απλό αλλά διαχρονικό: ότι ο τρόπος που ζούμε με τους άλλους και ο τρόπος που διαμορφώνουμε τον χαρακτήρα μας ίσως έχουν τελικά μεγαλύτερη σημασία από όσα συνήθως κυνηγάμε. Όπως προσέγγισε το βιβλίο ο φίλος και συνεργάτης Γεώργιος Η. Ορφανός (Απτεραίος), το «Συμπόσιο» του Ξενοφώντα δεν παρουσιάζεται ως ένα μακρινό αρχαίο κείμενο, αλλά ως μια ζωντανή συνομιλία με τη σημερινή εποχή. Διαβάζοντάς το (σίγουρα χρειάζεται δεύτερη πιο διεισδυτική ανάγνωση με ζητούμενο βέβαια το χρόνο για αυτό) ξεχώρισα τον τρόπο με τον οποίο οι συνδαιτυμόνες, στο σπίτι του Καλλία, μέσα από το χιούμορ, τις διαφωνίες και όσα θεωρούν άξια υπερηφάνειας, αποκαλύπτουν σταδιακά τον χαρακτήρα τους. Ο Σωκράτης δεν παραδίδει ένα έτοιμο μάθημα, οδηγεί διακριτικά την παρέα να σκεφτεί την ομορφιά, τη φιλία, τον έρωτα, την αρετή και την παιδεία. Αναρωτήθηκα, λοιπόν, πόσες σύγχρονες παρέες καλλιεργημένων ανθρώπων θα μπορούσαν να δημιουργήσουν τα δικά τους ουσιαστικά «συμπόσια». Όχι απλώς συναντήσεις επίδειξης γνώσεων, αλλά χώρους πραγματικής ακρόασης, δημιουργικής διαφωνίας και κοινής αναζήτησης. Η φροντισμένη μετάφραση και τα σχόλια του Ορφανού αναδεικνύουν ακριβώς αυτή τη διαχρονική ζωντάνια του έργου. Παναγιώτης Γιαλένιος
