
* Του Μιχάλη Δρίτσα, Στελέχους Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών
ΓΓ ΕΣΠΑ/ΕΥΣΣΑΕ, Εθνικό Σημείο Επαφής «Strategic Technologies for Europe Platform», τ. Δ/νοντα Συμβούλου Elevate Greece AE
Πρόσφατο άρθρο της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ με τίτλο «Αξιολόγηση «στο πόδι» και αδιαφορία για την έρευνα» πρέπει να προβληματίσει σοβαρά την κυβέρνηση και να ξεκινήσει μια ουσιαστική συζήτηση για την Έρευνα και Καινοτομία καθώς το μέλλον κάθε χώρας συνδέεται άμεσα και καθοριστικά με την πρόοδό της στον τομέα και το πώς αυτή μεταφράζεται στην επιστημονική πρόοδο αλλά και πώς εισφέρει στην πραγματική οικονομία.
Σύντομη ιστορική αναδρομή
Το 2019 η αρμοδιότητα του τομέα της Έρευνας, Τεχνολογικής Ανάπτυξης και Καινοτομίας μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Παιδείας στο Υπουργείο Ανάπτυξης μαζί με τη Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας.
Πολλοί διαπίστωσαν ότι το διάστημα 2019-2023 ένας νέος άνεμος «φύσηξε» στον χώρο. Χαρακτηριστικότερες παρεμβάσεις ήταν η εισαγωγή ενός νέου και ολοκληρωμένου νόμου για τη σύσταση και ανάπτυξη των Τεχνοβλαστών (spin-off), η χρηματοδότηση των Γραφείων Μεταφοράς Τεχνολογίας, των Κέντρων Ικανοτήτων, των νέων Συνεργατικών Σχηματισμών Καινοτομίας (Innovation Clusters), η σύσταση του Εθνικού Μητρώου Νεοφυών Επιχειρήσεων που μετεξελίχθηκε εν συνεχεία στην Elevate Greece ΑΕ με στόχο την καταγραφή και υποστήριξη των startups, η εισαγωγή γενναίων φοροαπαλλαγών για την πραγματοποίηση Έρευνας και Ανάπτυξης από επιχειρήσεις και πολλά άλλα μικρότερα αλλά επίσης σημαντικά.
Εξυπακούεται ότι το Υπ. Ανάπτυξης «έχτισε» πάνω σε όσα είχαν δρομολογηθεί από την απελθούσα κυβέρνηση π.χ. ΕΛΙΔΕΚ, Ερευνώ-Καινοτομώ και άλλες δράσεις.
Στη 2η τετραετία της Κυβέρνησης επισημαίνεται από πολλούς μια ανάσχεση της μεταρρυθμιστικής προσπάθειας καθώς και αρρυθμίες που μερικές εξ αυτών καταγράφονται στο άρθρο της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ με αποκορύφωμα το πρόγραμμα «Trust your stars» από το Υπουργείο Παιδείας με πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης – εφόσον τεκμηριώνονται οι σχετικές καταγγελίες, ως διαφαίνεται.
Παρατηρείται έλλειψη μακροχρόνιας στρατηγικής η οποία, σύμφωνα και με τις παρατηρήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (European Semester 2025), πηγάζει από τον πολυκερματισμό-πολυδιάσπαση της πολιτικής Έρευνας και Καινοτομίας ανάμεσα σε πολλά υπουργεία που δεν έχουν πάντα άμεση και τακτική συνεργασία και σύμπλευση.
Αυτό περιλαμβάνει τα υπουργεία:
- Ανάπτυξης και Παιδείας (πρωτίστως),
- Ψηφιακής Διακυβέρνησης, Αγροτικής Ανάπτυξης, Περιβάλλοντος και Ενέργειας και εσχάτως του ΥΠΕΘΑ λόγω ΕΛΚΑΚ (δευτερευόντως)
Τα υπουργεία διαθέτουν πλήθος Γενικών Γραμματειών (ΓΓΕΚ. ΓΓΒ, ΓΓΨΠ κα) και ασύνδετων μέχρι σήμερα εποπτευόμενων φορέων π.χ. ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΉΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ, ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ, Elevate Greece, ΚΈΝΤΡΟ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΩΝ ΠΗΓΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ, ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ κλπ. οι οποίοι δεν λειτουργούν κάτω από ένα ενιαίο Όραμα και Στρατηγική για τον κρίσιμο αυτό τομέα.
Στις παράλληλες δράσεις όλων αυτών των υπουργείων έρχεται να συμβάλει καθοριστικά το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών (ΥΠΕΘΟΟ) το οποίο διαχειρίζεται τους πόρους:
- του ΕΣΠΑ,
- του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΤΑΑ)
- του Εθνικού Προγράμματος Ανάπτυξης (ΕΠΑ)
- τον Τακτικό Προϋπολογισμό για την λειτουργία των φορέων
- τυχόν Δάνεια από Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ)
Τα 1,2,3 συγκροτούν το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων (ΠΔΕ).
Εν πολλοίς το ΥΘΕΘΟΟ βάζει την «τελική σφραγίδα» στο τι χρηματοδοτείται και τι όχι!
Ειδικά στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ το ΥΠΕΘΟΟ διαχειρίζεται και συντονίζει την Εθνική Στρατηγική Έξυπνης Εξειδίκευσης (Smart Specilisation Strategy) η οποία άπτεται της Εφαρμοσμένης Έρευνας για projects που συγχρηματοδοτούνται από κοινοτικούς πόρους κατά 80% και 20% από εθνικούς πόρους.
Επίσης το ΥΠΕΘΟΟ αποτελεί το Εθνικό Σημείο Επαφής για την νέα Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τις Στρατηγικές Τεχνολογίες (S.T.E.P.) με στόχο να “ευθυγραμμίσει” σημαντικούς ευρωπαϊκούς πόρους κεντρικά διαχειριζόμενους πχ HORIZON, INNOVATION FUND, DIGITAL EUROPE, EUROPEAN DEFENSE FUND, EU4HEALTH) μαζί με συγχρηματοδοτούμενους πόρους (ήτοι ΕΣΠΑ), με απώτερο σκοπό τη μεγιστοποίηση των συνεργειών των ευρωπαϊκών πόρων.
Σε εθνικό επίπεδο όλα αυτά εντάσσονται κάτω από την ομπρέλα χρηματοδότησης του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων (ΠΔΕ) υπό το ΥΠΕΘΟΟ. Να σημειωθεί ότι το ΠΔΕ αυξάνεται συν το χρόνω και εκτελείται κανονικά. Το μεγαλύτερο μέρος του αποτελείται από τους πόρους του ΕΣΠΑ, γεγονός που αναδεικνύει και τη σημασία των ευρωπαϊκών πόρων.
Ιδανικά η Πολιτεία πρέπει να διασφαλίσει περισσότερους εθνικούς πόρους για Ε & Α.
Να μπορεί να τρέχει και δικά της προγράμματα Ε&Α. Πέρα από το ΕΣΠΑ!!
Για την Έρευνα και Τεχνολογία προβλέπονται ετησίως πόροι από τον Τακτικό Προϋπολογισμό που καλύπτουν πάγιες και διαρκείς ανάγκες των ΑΕΙ και των Ερευνητικών Κέντρων και λοιπών Φορέων -αλλά όχι στο 100%. Η διεκδίκηση πόρων από προγράμματα του ΕΣΠΑ και του Horizon συμβάλλουν σημαντικά στη συνολική χρηματοδότηση και βιωσιμότητα των ΑΕΙ και των Ερευνητικών Κέντρων. Είναι για αυτά μονόδρομος.
Για την υποστήριξη της Βασικής Έρευνας το 2018 συγκροτήθηκε το ΕΛΙΔΕΚ. Χρηματοδοτεί την Θεμελιώδη (Βασική/Blue Sky) Έρευνα χωρίς θεματικούς και γεωγραφικούς περιορισμούς (εν αντιθέσει με το ΕΣΠΑ που δίνει έμφαση στην Περιφερειακή Ανάπτυξη–> περισσότεροι πόροι εκτός Αττικής).
Το ΕΛΙΔΕΚ λαμβάνει πόρους από το ΠΔΕ και δάνειο από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων.
Η προέκταση της Βασικής Έρευνας είναι η Εφαρμοσμένη Έρευνα που χρηματοδοτείται με πόρους από το ΕΣΠΑ αλλά και από το ΠΔΕ μέσω των φοροαπαλλαγών επιχειρήσεων για Ε&Α.
Κάθε σοβαρή χώρα χρηματοδοτεί επαρκώς τη Βασική Έρευνα, αλλά και την Βιομηχανική Έρευνα και την Πειραματική Ανάπτυξη, κυρίως μέσω φορολογικών κινήτρων.
Σύμφωνα με το EARTO, στη Βασική Έρευνα επενδύεται το 0,545% του ΑΕΠ της Ελλάδαςα, ποσοστό συγκρίσιμο με άλλες χώρες. Για να παραμείνει σε αυτά τα επίπεδα πρέπει να συνεχιστεί η χρηματοδότηση του ΕΛΙΔΕΚ για την οποία σύμφωνα με το άρθρο της εφημερίδας τίθεται εν αμφιβόλω.
Εκεί που σίγουρα υστερεί η Ελλάδα είναι στην Εφαρμοσμένη Έρευνα (Βιομηχανική Έρευνα και Πειραματική Ανάπτυξη).
Δηλαδή το 1,49% δαπανών Ε&Α για να φτάσει στο 3% του ΑΕΠ που είναι ο Ευρωπαϊκός Στόχος, θα πρέπει να συμμετέχουν οι επιχειρήσεις της χώρας κατά 60%. (60% x 3% = 1,8%)

Συνοπτικές προτάσεις
Τι μπορεί να γίνει για να πάει η χώρα παρακάτω;
Το παραγωγικό μοντέλο της χώρας αλλάζει κυρίως μέσα από την Έρευνα, την Καινοτομία και την Εξωστρέφεια.
Όμως δεν μπορεί να έχεις σοβαρή Εθνική Στρατηγική όταν παρατείνεται η πολυδιάσπαση φορέων και αρμοδιοτήτων.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το επισημαίνει κάθε χρόνο στην ετήσια έκθεση (European Semester/Ευρωπαϊκό Εξάμηνο).
Ο Ενιαίος Χώρος Έρευνας απαιτεί διακριτό Υπουργείο Έρευνας και Καινοτομίας. ΑΕΙ, Ερευνητικά Κέντρα, ΕΚΤ, ΕΛΓΟ, ΚΑΠΕ, ΟΒΙ, ΓΓΕΚ, ΕΛΙΔΕΚ, Elevate Greece, όλοι κάτω από το νέο υπουργείο που θα συνεργάζεται με το ΥΠΕΘΟΟ καθώς έχει την χρηματοδότηση αλλά και την διαχείριση της Εθνικής Στρατηγικής για την Έξυπνη Εξειδίκευση – λόγω ΕΣΠΑ.
Αλλιώς δεν μπορεί να υπάρχει κεντρικό όραμα και συντονισμός.
Μόνο έτσι θα είναι εφικτή η Εθνική Στρατηγική Έρευνας και Καινοτομίας (που κυοφορείται επί τριετία από το Υπ. Ανάπτυξης και μόνο…) μαζί με ένα στιβαρό Μηχανισμό Διακυβέρνησης του Ενιαίου Χώρου Έρευνας και Καινοτομίας με πόρους, ορόσημα, και συγκεκριμένους KPIs ανά φορέα.
Έμφαση σε τομείς όπως η υγεία, η μικροηλεκτρονική, η ρομποτική, η πράσινη ενέργεια κ.ά. κρίσιμοι τομείς που έχουμε συγκριτικό πλεονέκτημα, πρέπει να αποτυπώνονται ευδιάκριτα στην εθνική στρατηγική.
Επίσης απουσιάζει ένας φορέας στα πρότυπα του Ελβετικού SWISSNEX τον οποίο είχαμε αναδείξει πέρυσι σε άρθρο στη φιλόξενη ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΉ με τον κ. Georges Kotrotsios -μαζί με τα υπόλοιπα σημεία-παρεμβάσεις του άρθρου. Εναλλακτικά μπορεί να διευρυνθεί ο σκοπός και το αντικείμενο της Elevate Greece για να λειτουργεί ως πύλη-γέφυρα με τα σημαντικότερα οικοσυστήματα Έρευνας και Καινοτομίας του πλανήτη, καλύπτοντας ανάγκες όχι μόνο των startups αλλά και των scale-ups και των εδραιωμένων επιχειρήσεων με υψηλή ένταση σε δαπάνες Ε&Α.
Εξίσου σημαντικές παρεμβάσεις θα είναι:
- γνωστές εκ των προτέρων ημερομηνίες προκηρύξεων
- σταθεροί κύκλοι προκηρύξεων
- σύντομος χρόνος αξιολόγησης προτάσεων
- κατάργηση εγγυητικής επιστολής τραπέζης κατ’ εξαίρεση για έργα Ε&Α (ας τα εγγυηθεί η Πολιτεία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλύπτοντας την μικρή πιθανότητα να κάνουν default κάποιες επιχειρήσεις στα συγχρηματοδοτούμενα έργα Ε&Α, επειδή Η ΤΑΧΥΤΗΤΑ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΚΑΙ ΚΑΙΝΟΤΟΜΙΑ ΜΕΤΡΑΝΕ
- αξιολόγηση των έργων από κριτές του εξωτερικού για αποφυγή τυχόν στρεβλώσεων/ευνοιοκρατίας. Θα μας κοστίσει κάτι παραπάνω πχ 250 ευρώ η κάθε αξιολόγηση έναντι 35 ευρώ, αλλά θα είναι περισσότερο διαφανής και πιο αξιοκρατική καθώς η Ελλάδα είναι μια χώρα όπου όλοι οι ερευνητές -λίγο έως πολύ- γνωρίζονται μεταξύ τους στον τομέα τους και αυτό σε κάποιο βαθμό επηρεάζει τις κρίσεις, είτε προς το θετικό, είτε προς το αρνητικό.
- Επίσης απολύτως αναγκαία η στελέχωση ΓΓΕΚ, ΕΛΙΔΕΚ, ΓΓΒ, Elevate Greece και με εξειδικευμένα στελέχη από Εθνική Σχολή Δημόσιας Διοίκησης (π.χ. 2 ειδικές σειρές), από τη ΜΟΔ ΑΕ και από έμπειρα στελέχη του χώρου Έρευνας-Καινοτομίας με συμβάσεις ορισμένου χρόνου.
Αυτές κατά την ταπεινή μου γνώμη είναι οι επόμενες τομές για να βιώσει η χώρα ουσιαστικά αποτελέσματα, στο ερευνητικό αλλά και παραγωγικό οικοσύστημα.
Πώς θα μετρηθεί η απόδοση των αλλαγών;
Ενδεικτικά:
- Με περισσότερες επιτυχίες στα ERA-CHAIRS και Marie Curie στο πρόγραμμα Ορίζοντας Ευρώπη (κοντά στη Βασική Έρευνα)
- με ισχυρές Ερευνητικές Υποδομές σε ΑΕΙ και Ερευνητικά Κέντρα
- με σύγχρονα Εθνικά Δίκτυα Ερευνητικών Υποδομών υψηλής στάθμης διασυνδεδεμένων με τις αντίστοιχες ευρωπαϊκές ερευνητικές υποδομές (Ευρωπαϊκός Ενιαίος Χώρος Έρευνας) πληρώνοντας τις εθνικές συνδρομές όπου έχει νόημα
- με υψηλότερο ποσοστό επιστημονικών δημοσιεύσεων στο TOP 10% της ΕΕ,
- με περισσότερα βιομηχανικά διδακτορικά
- με περισσότερους διδάκτορες στη βιομηχανία
- με σύνδεση ερευνητικού οικοσυστήματος με την εγχώρια βιομηχανία ενισχύοντας την ανταγωνιστικότητά της
- με ακόμα υψηλότερη συμμετοχή ιδιωτικών επιχειρήσεων σε projects Έρευνας και Ανάπτυξης (από 49% συμμετοχή τους στις συνολικές δαπάνες να ανέλθει στο 60% που είναι ο Ευρωπαϊκός Μέσος Όρος),
- με περισσότερες αιτήσεις για φοροαπαλλαγές για Ε&Α
- με πολύ περισσότερες διεθνείς πατέντες ως απόρροια των προηγούμενων
- με περισσότερα STEP Seal Projects
- με ενισχυμένα, έμπειρα και αποτελεσματικά Γραφεία Μεταφοράς Τεχνολογίας
- με σύνδεση ερευνητικού και καινοτομικού οικοσυστήματος με την πολύ ισχυρή ομογενειακή κοινότητα όπως ξεκίνησε με το HIAS
- με περισσότερες εξαγωγές προϊόντων υψηλής τεχνολογικής στάθμης,
- με πολλές πλέον επιτυχίες στο EIC ACCELERATOR των deep tech startups και spin off του Horizon,
- με ίδρυση και ανάπτυξη πολύ περισσότερων επιτυχημένων Startups & Spinoffs,
- με δυνατό οικοσύστημα από Venture Capital funds – όπως έχει ήδη αρχίσει να δημιουργείται με τη στήριξη της πολιτείας
- καλύτερες θέσεις στο European Innovation Scoreboard και στο Global Innovation Index, απότοκο των προηγούμενων
- Σημαντικό επίσης ρόλο θα διαδραματίσει η μείωση της γραφειοκρατίας στα έργα Έρευνας και Τεχνολογίας με ειδική ρύθμιση (εξαίρεση από το δημόσιο λογιστικό), καθώς και η περαιτέρω χρηματοδότηση του ΕΛΙΔΕΚ ή όποιου φορέα αναλάβει την υποστήριξη της Βασικής Έρευνας.
Αυτά εν συντομία θα πρότεινα, εάν θέλουμε ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ να γυρίσουμε σελίδα ως χώρα στην Έρευνα και Καινοτομία.























