Του Μιχάλη Δρίτσα* Η Ελλάδα καταγράφει μια ιδιαίτερα θετική επίδοση στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα έρευνας και καινοτομίας Horizon Europe (2021–2027), επιβεβαιώνοντας τη σημαντική ανταγωνιστικότητα των ελληνικών πανεπιστημίων, ερευνητικών κέντρων και επιχειρήσεων στη διεκδίκηση ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων. Πέρα από τη θετική εικόνα των συνολικών επιδόσεων, η ανάλυση της κατανομής της χρηματοδότησης αναδεικνύει επιμέρους διαφοροποιήσεις και συγκεκριμένες δυνατότητες περαιτέρω ενίσχυσης της ερευνητικής και καινοτομικής επίδοσης, αλλά και της αναπτυξιακής αξιοποίησής της. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία του επίσημου Dashboard της Ευρωπαϊκής Επιτροπής έως τον Οκτώβριο του 2026, η Ελλάδα καταλαμβάνει την 7η θέση μεταξύ των 27 κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τόσο ως προς τη χρηματοδότηση, η οποία προσεγγίζει τα 2,35 δισ. ευρώ, όσο και ως προς τον αριθμό συμμετοχών σε ερευνητικά και καινοτομικά έργα. Πρόκειται για αξιοσημείωτη βελτίωση σε σχέση με το προηγούμενο πρόγραμμα Horizon 2020, στο οποίο η χώρα είχε καταταγεί 11η στη χρηματοδότηση και 8η στις συμμετοχές. Η εξέλιξη αυτή καταδεικνύει ότι το ελληνικό ερευνητικό οικοσύστημα διαθέτει σημαντικό επιστημονικό δυναμικό, διεθνή δικτύωση και ικανότητα να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις ιδιαίτερα ανταγωνιστικών ευρωπαϊκών προγραμμάτων. Η εικόνα αποκτά πρόσθετο ενδιαφέρον όταν εξετάζεται η κατανομή της χρηματοδότησης μεταξύ των επιμέρους Πυλώνων του Horizon Europe. Κατανομή του προϋπολογισμού ανά Πυλώνα μετά την ενδιάμεση αναθεώρηση (2024) Πυλώνας Προϋπολογισμός Ποσοστό Ι – Excellent Science €24,5 δισ. 26,2% ΙΙ – Global Challenges & Industrial Competitiveness €52,5 δισ. 56,1% ΙΙΙ – Innovative Europe €13,2 δισ. 14,1% Widening Participation & ERA €3,3 δισ. 3,5% Σύνολο €93,5 δισ. 100% Συγκριτική διάρθρωση του προϋπολογισμού και της χρηματοδότησης ανά Πυλώνα (%) Πυλώνας Προϋπολογισμός ΕΕ-27 Ελλάδα I – Excellent Science 26,2% 27,8% 9,5% II – Global Challenges 56,1% 55,9% 79,2% III – Innovative Europe 14,1% 12,6% 2,6% Widening / ERA 3,5% 3,7% 8,7% Η ιδιαίτερα ισχυρή παρουσία στον Πυλώνα ΙΙ Η σημαντικότερη διαφοροποίηση εντοπίζεται στον Πυλώνα ΙΙ, που χρηματοδοτεί δράσεις για τις παγκόσμιες προκλήσεις και την ευρωπαϊκή βιομηχανική ανταγωνιστικότητα. Στην Ελλάδα, ο συγκεκριμένος Πυλώνας συγκεντρώνει το 79,2% της συνολικής χρηματοδότησης, έναντι 55,9% στην ΕΕ-27. Η μεγάλη αυτή συγκέντρωση αποτυπώνει την ισχυρή παρουσία ελληνικών φορέων σε διεθνείς ερευνητικές κοινοπραξίες και συνεργατικά έργα, σε τομείς που συνδέονται με την ψηφιακή μετάβαση, την ενέργεια, το περιβάλλον, την υγεία και τις τεχνολογικές προκλήσεις της ευρωπαϊκής οικονομίας. Αποτελεί αναμφίβολα συγκριτικό πλεονέκτημα, καθώς η συμμετοχή σε διακρατικά ερευνητικά σχήματα ενισχύει τη μεταφορά τεχνογνωσίας, την εξωστρέφεια και τη διασύνδεση ελληνικών οργανισμών με κορυφαίους ευρωπαϊκούς εταίρους. Η ιδιαίτερα υψηλή συγκέντρωση της χρηματοδότησης στον συγκεκριμένο Πυλώνα υποδεικνύει παράλληλα δυνατότητες περαιτέρω διαφοροποίησης και ενίσχυσης της ελληνικής συμμετοχής και στις υπόλοιπες κατηγορίες δράσεων. Περιθώρια περαιτέρω ενίσχυσης στην έρευνα αιχμής και τη ρηξικέλευθη καινοτομία Διαφορετική εικόνα καταγράφεται στον Πυλώνα Ι, ο οποίος αφορά την Επιστημονική Αριστεία και περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τη χρηματοδότηση πρωτοποριακής έρευνας. Το 9,5% της συνολικής ελληνικής χρηματοδότησης προέρχεται από τον συγκεκριμένο Πυλώνα, έναντι 27,8% της αντίστοιχης συνολικής χρηματοδότησης στην ΕΕ-27. Ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η απόκλιση στον Πυλώνα ΙΙΙ, «Καινοτόμος Ευρώπη», που συνδέεται με την ανάπτυξη ανατρεπτικών τεχνολογιών, την επιχειρηματική καινοτομία και την ενίσχυση επιχειρήσεων υψηλού αναπτυξιακού δυναμικού. Η Ελλάδα συγκεντρώνει το 2,6% της συνολικής χρηματοδότησής της στον Πυλώνα αυτόν, έναντι 12,6% στην ΕΕ-27. Οι αποκλίσεις αυτές δεν συνιστούν αυτομάτως απόδειξη χαμηλής επιστημονικής ποιότητας ή περιορισμένων ποσοστών επιτυχίας των ελληνικών προτάσεων. Αποτυπώνουν διαφορετική διάρθρωση της χρηματοδότησης και προσφέρουν χρήσιμη βάση για τον εντοπισμό πεδίων στα οποία μπορούν να αναπτυχθούν στοχευμένες πρωτοβουλίες ενίσχυσης της έρευνας αιχμής και της εμπορικής αξιοποίησης της καινοτομίας. Η μικρότερη σχετική βαρύτητα του Πυλώνα ΙΙΙ έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον από αναπτυξιακή σκοπιά, καθώς η ανάπτυξη νέων τεχνολογικών επιχειρήσεων, η πρόσβαση σε κεφάλαια ανάπτυξης και η διεθνής κλιμάκωση καινοτόμων προϊόντων αποτελούν κρίσιμες προϋποθέσεις για τη μετάβαση της ελληνικής οικονομίας σε ένα παραγωγικό υπόδειγμα υψηλότερης προστιθέμενης αξίας. Η σημασία της διεύρυνσης της συμμετοχής Μια ακόμη χαρακτηριστική διαφοροποίηση αφορά τις δράσεις «Διεύρυνση της Συμμετοχής και Ενίσχυση του Ευρωπαϊκού Χώρου Έρευνας» (Widening & ERA). Η συγκεκριμένη κατηγορία αντιπροσωπεύει το 8,7% της ελληνικής χρηματοδότησης, έναντι 3,7% στην ΕΕ-27. Η αυξημένη συμμετοχή σε αυτές τις δράσεις δημιουργεί ευκαιρίες για την ενίσχυση των ερευνητικών υποδομών, τη διεθνή δικτύωση και την αναβάθμιση των ερευνητικών δυνατοτήτων της χώρας. Οι πόροι αυτοί μπορούν να αξιοποιηθούν ακόμη περισσότερο ως μοχλός μακροπρόθεσμης αναβάθμισης του ελληνικού ερευνητικού συστήματος, πέρα από την άμεση χρηματοδοτική τους συμβολή. Από την επιτυχημένη συμμετοχή στην παραγωγική αξιοποίηση Η συνολική εικόνα του Horizon Europe αναδεικνύει μια σημαντική ευκαιρία για την ελληνική οικονομία: να αξιοποιήσει την επιτυχημένη προσέλκυση ευρωπαϊκών ερευνητικών πόρων για τη συστηματική παραγωγή οικονομικής και τεχνολογικής αξίας. Η υψηλή συμμετοχή σε ευρωπαϊκές κοινοπραξίες αποτελεί ισχυρή βάση για την περαιτέρω ενίσχυση της παραγωγικότητας και της διεθνούς ανταγωνιστικότητας. Η ουσιαστική αναπτυξιακή απόδοση της χρηματοδότησης εξαρτάται από τον βαθμό στον οποίο τα ερευνητικά αποτελέσματα μετατρέπονται σε νέες τεχνολογίες, προϊόντα και υπηρεσίες, σε επενδύσεις, σε ανταγωνιστικές επιχειρήσεις και σε ποιοτικές θέσεις εργασίας. Στην κατεύθυνση αυτή, ιδιαίτερη σημασία αποκτά η αποτελεσματικότερη διασύνδεση του Horizon Europe με την Πολιτική Συνοχής, τις περιφερειακές και εθνικές Στρατηγικές Έξυπνης Εξειδίκευσης (RIS3), καθώς και την ευρωπαϊκή πρωτοβουλία STEP για τις στρατηγικές τεχνολογίες. Ένας περισσότερο συντονισμένος σχεδιασμός θα μπορούσε να δημιουργήσει συμπληρωματικότητα μεταξύ των χρηματοδοτικών εργαλείων: από τη βασική έρευνα και την ανάπτυξη τεχνολογιών έως την πιλοτική εφαρμογή, τη βιομηχανική αξιοποίηση και την εμπορική επέκταση. Παράλληλα, μπορούν να ενισχυθούν περαιτέρω η μεταφορά τεχνολογίας, η δημιουργία τεχνοβλαστών (spin-offs), η κατοχύρωση και αξιοποίηση διανοητικής ιδιοκτησίας και η πρόσβαση καινοτόμων επιχειρήσεων σε κατάλληλα χρηματοδοτικά κεφάλαια. Η περαιτέρω ενίσχυση της συμμετοχής ελληνικών ερευνητικών ομάδων και επιχειρήσεων σε δράσεις επιστημονικής αριστείας και ρηξικέλευθης καινοτομίας μπορεί να αποτελέσει διακριτή προτεραιότητα στο πλαίσιο στοχευμένων παρεμβάσεων, τόσο μέσω του ΕΣΠΑ όσο και του Εθνικού Προγράμματος Ανάπτυξης (ΕΠΑ). Ιδιαίτερη έμφαση θα μπορούσε να δοθεί στην κατάλληλη προετοιμασία των δυνητικών δικαιούχων και στην ενθάρρυνση της συμμετοχής τους σε ανταγωνιστικές ευρωπαϊκές προσκλήσεις, ιδίως του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας (ERC) και του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Καινοτομίας (EIC). Για την περίοδο 2028–2034, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προτείνει αύξηση του προϋπολογισμού του Horizon Europe σε περίπου 175 δισ. ευρώ, έναντι 93,5 δισ. ευρώ για το 2021–2027 (μετά την ενδιάμεση αναθεώρηση του 2024). Η πρόταση δεν έχει ακόμη εγκριθεί. Το επόμενο βήμα για την ελληνική οικονομία Η κατάταξη της Ελλάδας στην πρώτη επτάδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο Horizon Europe είναι μια ουσιαστική επιτυχία, η οποία αξίζει να... Read More
