Του Γιώργου Ηλιόπουλου Είναι γνωστή η θέση της κυβέρνησης ότι «η μείωση του ΦΠΑ δεν μετακυλίεται στις τιμές». Σύμφωνα με νέο ερευνητικό σημείωμα του Ινστιτούτου Μικρών Επιχειρήσεων της ΓΣΕΒΕΕ (ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ), που δημοσιεύτηκε την περασμένη εβδομάδα, η θέση αυτή δεν επιβεβαιώνεται από τα στοιχεία, τουλάχιστον για την περίοδο της πληθωριστικής κρίσης των ετών 2022-2023. Ο ερευνητής Γιώργος Ιωαννίδης, οικονομολόγος του ΚΕΠΕ, επισκόπησε 32 εμπειρικές μελέτες που καλύπτουν 69 επεισόδια μεταβολής ΦΠΑ σε χώρες της ΕΕ και όχι μόνο. Τα ευρήματα αναθεωρούν σημαντικά την παλαιότερη βεβαιότητα ότι οι επιχειρήσεις «οικειοποιούνται» τις φορολογικές μειώσεις, αντί να τις περνούν στον καταναλωτή. Τι σημαίνει «μετακύλιση» Ο «βαθμός μετακύλισης» (ή pass-through στην αγγλική ορολογία) μετράει πόσο από μια αλλαγή στον ΦΠΑ καταλήγει τελικά στη λιανική τιμή που πληρώνει ο καταναλωτής. Αν ο δείκτης είναι 1 (ή 100%), η επιχείρηση μεταφέρει πλήρως το όφελος ή το κόστος στον αγοραστή. Αν είναι 0, το απορροφά εξ ολοκλήρου η ίδια. Για δεκαετίες, η κυρίαρχη εκτίμηση στην οικονομική βιβλιογραφία ήταν ότι σε μειώσεις ΦΠΑ ο δείκτης κυμαινόταν γύρω στο 50%, δηλαδή μόνο η μισή μείωση έφτανε στον καταναλωτή. Αυτή η παραδοχή έγινε και επίσημο επιχείρημα της ελληνικής κυβέρνησης το 2022-2023, όταν αρνήθηκε να υιοθετήσει αντίστοιχα μέτρα που εφάρμοζαν άλλες ευρωπαϊκές χώρες για να αντιμετωπίσουν τον πληθωρισμό. Σύμφωνα με τη μελέτη, οι μαζικές προσωρινές μειώσεις ΦΠΑ που εφαρμόστηκαν σε 21 από τα 27 κράτη-μέλη της ΕΕ κατά την περίοδο 2022-2023, κυρίως σε ενέργεια, τρόφιμα, εστίαση και τουρισμό, έδωσαν στους ερευνητές μια σπάνια ευκαιρία: να μελετήσουν για πρώτη φορά σε μεγάλη κλίμακα τι συμβαίνει στις τιμές όταν ο ΦΠΑ μειώνεται, όχι μόνο όταν αυξάνεται. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά. Δέκα εμπειρικές μελέτες που δημοσιεύτηκαν την τελευταία τριετία για Ισπανία, Γερμανία, Πορτογαλία, Πολωνία και Σλοβακία κατέληξαν όλες στο ίδιο συμπέρασμα: η μετακύλιση της μείωσης ΦΠΑ στις τιμές καταναλωτή ήταν σχεδόν πλήρης, κυμαινόμενη μεταξύ 90% και 100%. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η Ισπανία, όπου το 2023 μειώθηκε ο ΦΠΑ σε βασικά τρόφιμα. Τρεις ανεξάρτητες έρευνες με διαφορετικές μεθοδολογίες κατέληξαν ότι η μείωση πέρασε πλήρως και άμεσα στις τιμές των σούπερ-μάρκετ. Παρόμοια ήταν τα αποτελέσματα για τα καύσιμα στη Γερμανία, τα τρόφιμα στην Πορτογαλία και τα βασικά είδη στην Πολωνία. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα της μελέτης είναι η ασύμμετρη συμπεριφορά επιχειρήσεων και αγορών: στις αυξήσεις ΦΠΑ ο μέσος βαθμός μετακύλισης διαμορφώνεται στο 74%, ενώ στις μειώσεις, ιδίως μετά το 2021, ανέρχεται σε 90-100%. Αυτό σημαίνει ότι όταν ο ΦΠΑ ανεβαίνει, οι επιχειρήσεις απορροφούν τμήμα της επιβάρυνσης για να διατηρήσουν ανταγωνιστικότητα. Όταν όμως ο ΦΠΑ κατεβαίνει, το όφελος τείνει να περνά πλήρως στον καταναλωτή. Το φαινόμενο αυτό έχει σημαντικές επιπτώσεις στη χάραξη πολιτικής: οι αυξήσεις ΦΠΑ δεν μεταφράζονται αυτόματα σε ισόποση αύξηση τιμών, αλλά μπορούν να επηρεάσουν τη μελλοντική τιμολογιακή στρατηγική των επιχειρήσεων. Ανταγωνισμός και δομή αγοράς Η μελέτη επισημαίνει ότι ο βαθμός μετακύλισης δεν είναι σταθερός, αλλά εξαρτάται από τη δομή της αγοράς. «Σε περισσότερο ανταγωνιστικές αγορές, όπου οι επιχειρήσεις έχουν περιορισμένα περιθώρια κέρδους, η μετακύλιση είναι υψηλότερη. Αντίθετα, σε αγορές με ολιγοπωλιακά χαρακτηριστικά, η μετακύλιση τείνει να είναι χαμηλότερη», επισημαίνεται στη μελέτη. Σημαντικό ρόλο παίζει επίσης η δημοσιότητα που δίνεται στη μείωση. Όταν οι καταναλωτές είναι ενήμεροι για τη φορολογική αλλαγή και αναμένουν μείωση τιμών, οι επιχειρήσεις έχουν λιγότερα περιθώρια να απορροφήσουν το όφελος. «Ο συντονισμός μεταξύ κυβέρνησης, κοινωνικών εταίρων και καταναλωτών αποδεικνύεται καθοριστικός», εκτιμά ο κ. Ιωαννίδης. Ο ρόλος των μικρών επιχειρήσεων Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η διάσταση των ατομικών και πολύ μικρών επιχειρήσεων, που κυριαρχούν στην ελληνική οικονομία. Ο κ. Ιωαννίδης προτείνει ένα απλοποιημένο υπόδειγμα κατανομής ωφέλειας, το οποίο δείχνει ότι η μέτρηση του βαθμού μετακύλισης αποκλειστικά μέσω των τιμών υποεκτιμά τα πραγματικά οφέλη για τα νοικοκυριά. «Η βασική ιδέα είναι απλή: στις ατομικές επιχειρήσεις, το κέρδος ταυτίζεται ουσιαστικά με το εισόδημα του ιδιοκτήτη-νοικοκυριού. Έτσι, ακόμα κι αν η μείωση ΦΠΑ δεν περάσει πλήρως στις τιμές, το “απορροφημένο” τμήμα καταλήγει πάλι στα νοικοκυριά μέσω της αύξησης του επιχειρηματικού εισοδήματος. Για παράδειγμα, όταν η άμεση μετακύλιση στις τιμές είναι 50%, η “τελική” μετακύλιση προς τα νοικοκυριά μπορεί να προσεγγίζει το 70%, λαμβάνοντας υπόψη αυτή τη δευτερογενή οδό», αναφέρεται στο σημείωμα. Οι μειώσεις ΦΠΑ σε βασικά αγαθά έχουν θετική αναδιανεμητική επίδραση, καθώς τα φτωχότερα νοικοκυριά δαπανούν μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματός τους σε αυτές τις κατηγορίες. Ωστόσο, ο οριζόντιος χαρακτήρας του μέτρου, δηλαδή το γεγονός ότι ωφελεί τυχαία όλους τους καταναλωτές ανεξαρτήτως εισοδήματος, μειώνει την αποτελεσματικότητά του σε σχέση με στοχευμένες εισοδηματικές ενισχύσεις. Όπως επισημαίνουν πολλές από τις μελέτες που ανασκοπήθηκαν, η μείωση ΦΠΑ λειτουργεί καλύτερα ως εργαλείο γρήγορης παρέμβασης σε κρίσεις παρά ως μόνιμο εργαλείο αναδιανομής. Τι σημαίνει αυτό για την Ελλάδα Η Ελλάδα είναι μεταξύ των χωρών της ΕΕ με τους υψηλότερους συντελεστές ΦΠΑ και ο κύριος συντελεστής βρίσκεται στο 24%, στην ανώτατη ομάδα μαζί με Ουγγαρία, Φινλανδία, Δανία, Κροατία και Σουηδία. Παράλληλα, η Ελλάδα ήταν μία από τις χώρες που δεν εφάρμοσαν ουσιαστικές προσωρινές μειώσεις ΦΠΑ κατά την πληθωριστική κρίση του 2022-2023. Το επιχείρημα της κυβέρνησης, ότι η μείωση δεν θα μετακυλιόταν στις τιμές, στηριζόταν στην παλαιότερη βιβλιογραφία με το 50% pass-through. Σύμφωνα με το σημείωμα του ΙΜΕ ΓΣΕΒΕΕ, αυτό το επιχείρημα υποσκάπτεται πλέον από τα νεότερα δεδομένα που δείχνουν σχεδόν πλήρη μετακύλιση στις αντίστοιχες περιόδους άλλων χωρών. Ιδιαίτερα στο ελληνικό πλαίσιο, με τη μεγάλη παρουσία μικρών και ατομικών επιχειρήσεων, το συνολικό όφελος για τα νοικοκυριά θα ήταν κατά πάσα πιθανότητα υψηλότερο από αυτό που υπολόγιζε η κυβέρνηση. Εν κατακλείδι, η έρευνα του κ. Ιωαννίδη δεν ισχυρίζεται ότι η μείωση ΦΠΑ είναι πάντα και παντού αποτελεσματική. Αντίθετα, τονίζει ότι η αποτελεσματικότητά της εξαρτάται από συγκεκριμένες συνθήκες όπως βαθμό ανταγωνισμού, επικοινωνία του μέτρου και συντονισμό. Αυτό που αλλάζει οριστικά είναι η ισοπεδωτική εκτίμηση ότι οι επιχειρήσεις θα ιδιοποιηθούν τα οφέλη. Η επιστημονική απάντηση, όπως τη διατυπώνει ο ίδιος ο συγγραφέας, είναι πλέον: «Μάλλον ναι, η μείωση ΦΠΑ επηρεάζει άμεσα και σημαντικά τις τιμές». Φοίβος Καρακίτσος: «Η ακρίβεια είναι δομικό πρόβλημα που θέλει εξειδικευμένες παρεμβάσεις» Ο οικονομικός επόπτης του Επιμελητηρίου Αχαΐας, Φοίβος Καρακίτσος, μιλώντας στον «Σ.Ε.», αναφέρει ότι: «Θεωρώ ότι μια τέτοια κίνηση θα μειώσει τις τιμές. Ο λόγος είναι ότι η λιανική αγορά λειτουργεί με την τιμή του τιμοκαταλόγου μαζί με τον... Read More