Προβληματισμοί και εισηγήσεις για την έρευνα και την καινοτομία στην Ελλάδα

* Του Μιχάλη Δρίτσα, Στελέχους Υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών ΓΓ ΕΣΠΑ/ΕΥΣΣΑΕ, Εθνικό Σημείο Επαφής «Strategic Technologies for Europe Platform», τ. Δ/νοντα Συμβούλου Elevate Greece AE Πρόσφατο άρθρο της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ με τίτλο «Αξιολόγηση «στο πόδι» και αδιαφορία για την έρευνα» πρέπει να προβληματίσει σοβαρά την κυβέρνηση και να ξεκινήσει μια ουσιαστική συζήτηση για την Έρευνα και Καινοτομία καθώς το μέλλον κάθε χώρας συνδέεται άμεσα και καθοριστικά με την πρόοδό της στον τομέα και το πώς αυτή μεταφράζεται στην επιστημονική πρόοδο αλλά και πώς εισφέρει στην πραγματική οικονομία. Σύντομη ιστορική αναδρομή Το 2019 η αρμοδιότητα του τομέα της Έρευνας, Τεχνολογικής Ανάπτυξης και Καινοτομίας μεταφέρθηκε από το Υπουργείο Παιδείας στο Υπουργείο Ανάπτυξης μαζί με τη Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας. Πολλοί διαπίστωσαν ότι το διάστημα 2019-2023 ένας νέος άνεμος «φύσηξε» στον χώρο. Χαρακτηριστικότερες παρεμβάσεις ήταν η εισαγωγή ενός νέου και ολοκληρωμένου νόμου για τη σύσταση και ανάπτυξη των Τεχνοβλαστών (spin-off), η χρηματοδότηση των Γραφείων Μεταφοράς Τεχνολογίας, των Κέντρων Ικανοτήτων, των νέων Συνεργατικών Σχηματισμών Καινοτομίας (Innovation Clusters), η σύσταση του Εθνικού Μητρώου Νεοφυών Επιχειρήσεων που μετεξελίχθηκε εν συνεχεία στην Elevate Greece ΑΕ με στόχο την καταγραφή και υποστήριξη των startups, η εισαγωγή γενναίων φοροαπαλλαγών για την πραγματοποίηση Έρευνας και Ανάπτυξης από επιχειρήσεις και πολλά άλλα μικρότερα αλλά επίσης σημαντικά. Εξυπακούεται ότι το Υπ. Ανάπτυξης «έχτισε» πάνω σε όσα είχαν δρομολογηθεί από την απελθούσα κυβέρνηση π.χ. ΕΛΙΔΕΚ, Ερευνώ-Καινοτομώ και άλλες δράσεις. Στη 2η τετραετία της Κυβέρνησης επισημαίνεται από πολλούς μια ανάσχεση της μεταρρυθμιστικής προσπάθειας καθώς και αρρυθμίες που μερικές εξ αυτών καταγράφονται στο άρθρο της ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗΣ με αποκορύφωμα το πρόγραμμα «Trust your stars» από το Υπουργείο Παιδείας με πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης – εφόσον τεκμηριώνονται οι σχετικές καταγγελίες, ως διαφαίνεται. Παρατηρείται έλλειψη μακροχρόνιας στρατηγικής η οποία, σύμφωνα και με τις παρατηρήσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (European Semester 2025), πηγάζει από τον πολυκερματισμό-πολυδιάσπαση της πολιτικής Έρευνας και Καινοτομίας ανάμεσα σε πολλά υπουργεία που δεν έχουν πάντα άμεση και τακτική συνεργασία και σύμπλευση. Αυτό περιλαμβάνει τα υπουργεία: Ανάπτυξης και Παιδείας (πρωτίστως), Ψηφιακής Διακυβέρνησης, Αγροτικής Ανάπτυξης, Περιβάλλοντος και Ενέργειας και εσχάτως του ΥΠΕΘΑ λόγω ΕΛΚΑΚ (δευτερευόντως) Τα υπουργεία διαθέτουν πλήθος Γενικών Γραμματειών (ΓΓΕΚ. ΓΓΒ, ΓΓΨΠ κα) και ασύνδετων μέχρι σήμερα εποπτευόμενων φορέων π.χ. ΟΡΓΑΝΙΣΜΟΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΉΣ ΙΔΙΟΚΤΗΣΙΑΣ, ΕΘΝΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ, Elevate Greece, ΚΈΝΤΡΟ ΑΝΑΝΕΩΣΙΜΩΝ ΠΗΓΩΝ ΕΝΕΡΓΕΙΑΣ, ΕΛΓΟ ΔΗΜΗΤΡΑ κλπ. οι οποίοι δεν λειτουργούν κάτω από ένα ενιαίο Όραμα και Στρατηγική για τον κρίσιμο αυτό τομέα. Στις παράλληλες δράσεις όλων αυτών των υπουργείων έρχεται να συμβάλει καθοριστικά το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών (ΥΠΕΘΟΟ) το οποίο διαχειρίζεται τους πόρους: του ΕΣΠΑ, του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας (ΤΑΑ) του Εθνικού Προγράμματος Ανάπτυξης (ΕΠΑ) τον Τακτικό Προϋπολογισμό για την λειτουργία των φορέων τυχόν Δάνεια από Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ) Τα 1,2,3 συγκροτούν το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων (ΠΔΕ). Εν πολλοίς το ΥΘΕΘΟΟ βάζει την «τελική σφραγίδα» στο τι χρηματοδοτείται και τι όχι! Ειδικά στο πλαίσιο του ΕΣΠΑ το ΥΠΕΘΟΟ διαχειρίζεται και συντονίζει την Εθνική Στρατηγική Έξυπνης Εξειδίκευσης (Smart Specilisation Strategy) η οποία άπτεται της Εφαρμοσμένης Έρευνας για projects που συγχρηματοδοτούνται από κοινοτικούς πόρους κατά 80% και 20% από εθνικούς πόρους. Επίσης το ΥΠΕΘΟΟ αποτελεί το Εθνικό Σημείο Επαφής για την νέα Ευρωπαϊκή Στρατηγική για τις Στρατηγικές Τεχνολογίες (S.T.E.P.) με στόχο να “ευθυγραμμίσει” σημαντικούς ευρωπαϊκούς πόρους κεντρικά διαχειριζόμενους πχ HORIZON, INNOVATION FUND, DIGITAL EUROPE, EUROPEAN DEFENSE FUND, EU4HEALTH) μαζί με συγχρηματοδοτούμενους πόρους (ήτοι ΕΣΠΑ), με απώτερο σκοπό τη μεγιστοποίηση των συνεργειών των ευρωπαϊκών πόρων. Σε εθνικό επίπεδο όλα αυτά εντάσσονται κάτω από την ομπρέλα χρηματοδότησης του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων (ΠΔΕ) υπό το ΥΠΕΘΟΟ. Να σημειωθεί ότι το ΠΔΕ αυξάνεται συν το χρόνω και εκτελείται κανονικά. Το μεγαλύτερο μέρος του αποτελείται από τους πόρους του ΕΣΠΑ, γεγονός που αναδεικνύει και τη σημασία των ευρωπαϊκών πόρων. Ιδανικά η Πολιτεία πρέπει να διασφαλίσει περισσότερους εθνικούς πόρους για Ε & Α. Να μπορεί να τρέχει και δικά της προγράμματα Ε&Α. Πέρα από το ΕΣΠΑ!! Για την Έρευνα και Τεχνολογία προβλέπονται ετησίως πόροι από τον Τακτικό Προϋπολογισμό που καλύπτουν πάγιες και διαρκείς ανάγκες των ΑΕΙ και των Ερευνητικών Κέντρων και λοιπών Φορέων -αλλά όχι στο 100%. Η διεκδίκηση πόρων από προγράμματα του ΕΣΠΑ και του Horizon συμβάλλουν σημαντικά στη συνολική χρηματοδότηση και βιωσιμότητα των ΑΕΙ και των Ερευνητικών Κέντρων. Είναι για αυτά μονόδρομος. Για την υποστήριξη της Βασικής Έρευνας το 2018 συγκροτήθηκε το ΕΛΙΔΕΚ. Χρηματοδοτεί την Θεμελιώδη (Βασική/Blue Sky) Έρευνα χωρίς θεματικούς και γεωγραφικούς περιορισμούς (εν αντιθέσει με το ΕΣΠΑ που δίνει έμφαση στην Περιφερειακή Ανάπτυξη–> περισσότεροι πόροι εκτός Αττικής). Το ΕΛΙΔΕΚ λαμβάνει πόρους από το ΠΔΕ και δάνειο από την Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων. Η προέκταση της Βασικής Έρευνας είναι η Εφαρμοσμένη Έρευνα που χρηματοδοτείται με πόρους από το ΕΣΠΑ αλλά και από το ΠΔΕ μέσω των φοροαπαλλαγών επιχειρήσεων για Ε&Α. Κάθε σοβαρή χώρα χρηματοδοτεί επαρκώς τη Βασική Έρευνα, αλλά και την Βιομηχανική Έρευνα και την Πειραματική Ανάπτυξη, κυρίως μέσω φορολογικών κινήτρων. Σύμφωνα με το EARTO, στη Βασική Έρευνα επενδύεται το 0,545% του ΑΕΠ της Ελλάδαςα, ποσοστό συγκρίσιμο με άλλες χώρες. Για να παραμείνει σε αυτά τα επίπεδα πρέπει να συνεχιστεί η χρηματοδότηση του ΕΛΙΔΕΚ για την οποία σύμφωνα με το άρθρο της εφημερίδας τίθεται εν αμφιβόλω. Εκεί που σίγουρα υστερεί η Ελλάδα είναι στην Εφαρμοσμένη Έρευνα (Βιομηχανική Έρευνα και Πειραματική Ανάπτυξη). Δηλαδή το 1,49% δαπανών Ε&Α για να φτάσει στο 3% του ΑΕΠ που είναι ο Ευρωπαϊκός Στόχος, θα πρέπει να συμμετέχουν οι επιχειρήσεις της χώρας κατά 60%. (60% x 3% = 1,8%) Συνοπτικές προτάσεις Τι μπορεί να γίνει για να πάει η χώρα παρακάτω; Το παραγωγικό μοντέλο της χώρας αλλάζει κυρίως μέσα από την Έρευνα, την Καινοτομία και την Εξωστρέφεια. Όμως δεν μπορεί να έχεις σοβαρή Εθνική Στρατηγική όταν παρατείνεται η πολυδιάσπαση φορέων και αρμοδιοτήτων. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το επισημαίνει κάθε χρόνο στην ετήσια έκθεση (European Semester/Ευρωπαϊκό Εξάμηνο). Ο Ενιαίος Χώρος Έρευνας απαιτεί διακριτό Υπουργείο Έρευνας και Καινοτομίας. ΑΕΙ, Ερευνητικά Κέντρα, ΕΚΤ, ΕΛΓΟ, ΚΑΠΕ, ΟΒΙ, ΓΓΕΚ, ΕΛΙΔΕΚ, Elevate Greece, όλοι κάτω από το νέο υπουργείο που θα συνεργάζεται με το ΥΠΕΘΟΟ καθώς έχει την χρηματοδότηση αλλά και την διαχείριση της Εθνικής Στρατηγικής για την Έξυπνη Εξειδίκευση – λόγω ΕΣΠΑ. Αλλιώς δεν μπορεί να υπάρχει κεντρικό όραμα και συντονισμός. Μόνο έτσι θα είναι εφικτή η Εθνική Στρατηγική... Read More

Απόψεις

KAINOTOMIA, ΕΡΕΥΝΑ, Μιχάλης Δρίτσας

13 Ιουνίου 2025

0 Comment

Τι πρέπει να γίνει για να διασωθεί το Elevate Greece

Άρθρο του Μιχάλη Δρίτσα* Η Elevate Greece ξεκίνησε ως ένα φωτεινό παράδειγμα για το πώς η ελληνική δημόσια διοίκηση μπορεί να κινηθεί γρήγορα, αποτελεσματικά και στοχευμένα, δημιουργώντας σε χρόνο-ρεκόρ έναν σύγχρονο μηχανισμό στήριξης του πιο ζωντανού και υποσχόμενου κομματιού της οικονομίας: των νεοφυών επιχειρήσεων. Η γέννηση μιας στρατηγικής παρέμβασης Την άνοιξη του 2020, εν μέσω πανδημίας COVID-19, το μέλλον εκατοντάδων startups κρεμόταν από μια κλωστή. Οι πρώτες αναφορές για πιθανό αφανισμό νεοφυών επιχειρήσεων, κυρίως στον τουρισμό και τις υπηρεσίες, ενεργοποίησαν μια συντονισμένη αντίδραση στο Υπουργείο Ανάπτυξης. Η προτροπή ήταν σαφής: άμεση δράση και θεσμική θωράκιση του οικοσυστήματος. Τότε ετέθη για πρώτη φορά, με θεσμικούς όρους, το ερώτημα: με ποια κριτήρια μπορεί να χαρακτηριστεί μία επιχείρηση ως startup, ώστε εν συνεχεία να υποστηριχθεί; Για να απαντηθεί, σε συνεργασία με το ΕΣΕΤΕΚ, διαμορφώθηκε ένας εθνικός ορισμός για τις νεοφυείς επιχειρήσεις και δημιουργήθηκε το Εθνικό Μητρώο Startups – Elevate Greece, με στόχο όχι μόνο την προσωρινή διάσωσή τους, αλλά και την στρατηγική ενίσχυσή τους μακροπρόθεσμα. Μέσα σε πέντε μήνες (Μάιος–Οκτώβριος 2020) επιτεύχθηκαν: • Θεσμική σύσταση του Μητρώου μέσω νόμου και ΚΥΑ. • Κατασκευή ψηφιακής πλατφόρμας υποβολής και αξιολόγησης. • Σύσταση Μητρώου Αξιολογητών. • Εγκαίνια της πλατφόρμας παρουσία Πρωθυπουργού στις 13 Οκτωβρίου 2020. Η συνέχεια ήταν ακόμα πιο ουσιαστική: • Τον Νοέμβριο 2020 ξεκίνησε η σχεδίαση της πρώτης χρηματοδοτικής δράσης: μη επιστρεπτέο κεφάλαιο κίνησης λόγω COVID-19, με πόρους ΕΣΠΑ. • Τον Φεβρουάριο 2021, η δράση προκηρύχθηκε μέσω της ΓΓΕΚ. • Τον Ιούνιο 2021, ξεκίνησαν οι εκταμιεύσεις. Σε λιγότερο από 12 μήνες, οι πρώτες 250 νεοφυείς επιχειρήσεις ενισχύθηκαν. Η διαδικασία ήταν απρόσμενα γρήγορη και διαφανής: first come–first served και αξιολόγηση από εξειδικευμένους κριτές. Νομοθετικές παρεμβάσεις: ένα πλήρες πακέτο πολιτικής Η Elevate Greece δεν ήταν μόνο ένα Μητρώο. Παράλληλα: • Θεσπίστηκαν φορολογικά κίνητρα για stock options, τοποθετώντας την Ελλάδα στην πεντάδα των πιο startup-friendly χωρών παγκοσμίως. • Εισήχθησαν φορολογικά κίνητρα για angel investors. • Απλοποιήθηκαν οι διαδικασίες ίδρυσης τεχνοβλαστών (spin-offs). • Εκδόθηκε 2η προκήρυξη ΕΣΠΑ (έως €100.000/επιχείρηση σωρευτικά) μέσω της ΓΓΕΚ και συνολικά στη διετία στηρίχθηκαν 550 startups με περίπου 40 εκ. ευρώ. Επιπλέον, δημιουργήθηκαν τα πρώτα ετήσια reports του οικοσυστήματος, οργανώθηκαν διαγωνισμοί καινοτομίας και αποστολές στο εξωτερικό, ενώ ξεκίνησαν και συνεργασίες με τον ιδιωτικό τομέα στο πλαίσιο της ανοικτής καινοτομίας (open innovation). Ήταν το πρώτο ολοκληρωμένο πλαίσιο στήριξης startups στην Ελλάδα – σχεδιασμένο και εκτελεσμένο με πλήθος παρεμβάσεων σε 2 μόλις έτη! Το μεταίχμιο: η ίδρυση της Elevate Greece Α.Ε. Το 2022 ψηφίστηκε ο ιδρυτικός νόμος σύστασης της Elevate Greece Α.Ε., ως δημόσια εταιρεία προορισμένη για την αυτόνομη συνέχιση του έργου και το πρώτο ΔΣ ανέλαβε 1.1.2023, ενώ Μάιο και Ιούνιο μεσολάβησαν διπλές εκλογές. Η αρχική αποστολή του ΔΣ, ήταν η συγκρότηση του φορέα και η αυτόνομη λειτουργία του. Ωστόσο, αντιμετώπισε δυσκολίες σε τρία επίπεδα: 1. Έλλειψη επαρκούς αρχικής χρηματοδότησης. 2. Αδυναμία ταχείας στελέχωσης, ιδανικά, από την αγορά. 3. Δυστοκία στην υλοποίηση 3 εγκεκριμένων έργων του Ταμείου Ανάκαμψης (ψηφιακή πλατφόρμα, στρατηγική ανάπτυξης, εξωστρέφεια) χωρίς ευθύνη του νεοσύστατου φορέα. Με ελάχιστους πόρους, χωρίς πραγματική υποστήριξη από τις υπηρεσίες του υπουργείου και με γραφειοκρατικά εμπόδια, η συνέχιση της προσπάθειας κατά τη γνώμη μου ήταν ατελέσφορη. Επέλεξα να αποχωρήσω αξιοπρεπώς, αρνούμενος να συμμετέχω σε μία διαδικασία απονεύρωσης ενός θεσμού με τόσο κρίσιμο ρόλο. Τι πρέπει να γίνει τώρα – Πλαίσιο επανεκκίνησης Για να έχει νόημα η επανεκκίνηση της Elevate Greece, πρέπει να προχωρήσουν άμεσα τα εξής: Θεσμικές παρεμβάσεις 1. Τροποποίηση του ιδρυτικού νόμου για ευέλικτη στελέχωση με εξειδικευμένα άτομα της αγοράς, όπως π.χ. η Startup Portugal. 2. Σταθερή χρηματοδότηση από τακτικό προϋπολογισμό – χωρίς υπερβολές, αλλά με λειτουργική αυτάρκεια. 3. Προσλήψεις άμεσης απόδοσης (μπλοκάκι) για βασικές λειτουργίες. Στρατηγικές κινήσεις μέσω ΕΣΠΑ 4. Δράσεις στήριξης όπως: • «Ερευνώ–Καινοτομώ» για deep tech startups. • Επιδότηση νέων θέσεων εργασίας. • Στήριξη συμμετοχής στο EIC Accelerator. • «Proof of Concept» προκηρύξεις. • Διαγωνισμοί καινοτομίας σε περιφέρειες (σε ΑΕΙ και Ερευνητικά Κέντρα που πλέον διαθέτουν Γραφεία Μεταφοράς Τεχνολογίας, και κατά τόπους Επιμελητήρια)). 5. Ίδρυση Εθνικού Παρατηρητηρίου Καινοτομίας, που θα συλλέγει, αναλύει και δημοσιοποιεί δεδομένα. Ψηφιακή και θεσμική ενοποίηση 6. Διασύνδεση της πλατφόρμας με ΑΑΔΕ, ΕΡΓΑΝΗ, ΓΕΜΗ για αυτοματοποιημένη ενημέρωση της βάσης δεδομένων. 7. Ψηφιακή κατάθεση δικαιολογητικών για angel investors. 8. Προστασία από κυβερνοεπιθέσεις μέσω κρατικών δομών. Διεθνής παρουσία και προβολή 9. Σταθερή συνεργασία με τον ευρωπαϊκό φορέα ESNA στον οποίο η Elevate Greece έγινε μέλος τον Ιούνιο 2023 καθώς και με οργανισμούς αξιολόγησης οικοσυστημάτων startups π.χ. Startup Genome κ.ά. 10. Επαναφορά του Ετήσιου Απολογισμού, των Elevate Awards και των εταιρικών συνεργασιών. 11. Εθνικές αποστολές σε κορυφαία events του χώρου Επίλογος: Quo vadis Elevate Greece; Το case study της Elevate Greece απέδειξε ότι όταν η Πολιτεία θέλει, μπορεί, αρκεί να δράσει συντεταγμένα. Όμως το να δημιουργηθεί ένας θεσμός δεν είναι αρκετό: χρειάζεται σταθερό όραμα, πολιτική συνέχεια και στρατηγική συνέπεια, πραγματική οικονομική στήριξη και τεχνοκρατική καθοδήγηση. Το ελληνικό οικοσύστημα startups ζητά ένα φορέα πολιτικής με ουσία και αποτελεσματικότητα, όχι με διακοσμητικό ρόλο. Ένα πραγματικό εταίρο, όχι έναν νέο γραφειοκρατικό κρίκο. Είναι στο χέρι της Πολιτείας να επιλέξει: θα αναζωπυρώσει το όραμα ή θα αφήσει ένα success story να απονευρωθεί; * Ο Μιχάλης Δρίτσας είναι πρώην Διευθύνων Σύμβουλος της Elevate Greece Α.Ε.

Επιχειρηματικά Νέα