Για μεγάλο χρονικό διάστημα, η Ευρώπη έμοιαζε να παρακολουθεί τις εξελίξεις παθητικά: με μικρά βήματα, αλλεπάλληλες υποχωρήσεις και μια αίσθηση πολιτικής αμηχανίας που συχνά άγγιζε τον αυτοεξευτελισμό. Απέναντι σε μια αμερικανική διοίκηση που εργαλειοποιεί τους δασμούς, αμφισβητεί ευθέως την εδαφική κυριαρχία συμμάχων και επαναφέρει τη λογική του ισχυρού χωρίς κανόνες, οι ευρωπαϊκές πρωτεύουσες έδειχναν διχασμένες, αργές και φοβικές. Η έκτακτη Σύνοδος Κορυφής της Πέμπτης 23/1 για τη Γροιλανδία, που συγκλήθηκε με πρωτοβουλία του προέδρου του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα, δεν συνιστά ακόμη ρήξη. Συνιστά όμως κάτι διαφορετικό: ένα μετέωρο βήμα. Ένα πρώτο, διστακτικό σήμα ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση αρχίζει να αντιλαμβάνεται πως το κόστος της αδράνειας μπορεί να αποδειχθεί μεγαλύτερο από το κόστος της σύγκρουσης. Η προσωρινή «κατάψυξη» της εμπορικής συμφωνίας ΕΕ–ΗΠΑ, που είχε επιτευχθεί τον Ιούλιο μεταξύ του Ντόναλντ Τραμπ και της προέδρου της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, αποκτά έντονο συμβολικό βάρος. Όχι επειδή η συμφωνία ήταν καλή ή στρατηγικά ισορροπημένη – αλλά επειδή μέχρι πρότινος η Ευρώπη έδειχνε διατεθειμένη να την αποδεχθεί σχεδόν άνευ όρων, ακόμη και όταν το πολιτικό περιβάλλον είχε αλλάξει δραματικά. Οι συνεχιζόμενες απειλές της Ουάσινγκτον, οι αναφορές στην «απόκτηση» της Γροιλανδίας, η χρήση των δασμών ως μοχλού γεωπολιτικού εκβιασμού και η ανοιχτή αμφισβήτηση της αξιοπιστίας του ΝΑΤΟ, συνθέτουν ένα σκηνικό στο οποίο οι παλιές ευρωπαϊκές βεβαιότητες καταρρέουν. Το μήνυμα Τραμπ είναι σαφές: οι συμμαχίες ισχύουν όσο εξυπηρετούν και οι κανόνες υπάρχουν για να επαναδιαπραγματεύονται από τους ισχυρούς. Η ελληνική στάση: ευθυγράμμιση χωρίς πρωτοβουλία Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ελληνική στάση παραμένει χαμηλών τόνων και προσεκτικά ευθυγραμμισμένη με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Η Αθήνα δεν εμφανίζεται στην πρώτη γραμμή των χωρών που ζητούν σκληρή απάντηση στην Ουάσινγκτον, αλλά ούτε και αποκλίνει από τη συλλογική ευρωπαϊκή γραμμή. Η κυβέρνηση του Κυριάκος Μητσοτάκης κινείται με γνώμονα τρεις σταθερές: τη στρατηγική σχέση με τις ΗΠΑ, την ανάγκη σταθερότητας σε μια εύθραυστη γεωπολιτική περιοχή και την αποφυγή κάθε ενέργειας που θα μπορούσε να μετατραπεί σε οικονομικό ή διπλωματικό ρίσκο. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα στηρίζει τις ευρωπαϊκές διαδικασίες, χωρίς όμως να τις σπρώχνει προς την κλιμάκωση. Δεν είναι τυχαίο ότι από την Αθήνα δεν εκπέμπονται μηνύματα περί «ευρωπαϊκού μπαζούκας» ή επιθετικής εμπορικής άμυνας. Η ελληνική διπλωματία φαίνεται να προκρίνει την παραδοσιακή λογική του διαλόγου και της θεσμικής διαχείρισης, ακόμη κι αν αυτό σημαίνει καθυστέρηση ή περιορισμένο πολιτικό κόστος αξιοπιστίας. Ωστόσο, αυτή η στάση αντικατοπτρίζει και μια ευρύτερη ευρωπαϊκή αμηχανία: χώρες που εξαρτώνται οικονομικά, στρατηγικά ή ενεργειακά από τις ΗΠΑ δυσκολεύονται να στηρίξουν μια ανοιχτή σύγκρουση, ακόμη και όταν διακυβεύονται θεμελιώδεις αρχές, όπως η εδαφική κυριαρχία ή η ισοτιμία στις εμπορικές σχέσεις. Μια εύθραυστη αφύπνιση Οι παρεμβάσεις ευρωπαίων ηγετών, με πιο χαρακτηριστική εκείνη του Εμανουέλ Μακρόν στο Νταβός, δείχνουν ότι η συζήτηση μετατοπίζεται. Η Ευρώπη αρχίζει να μιλά ανοιχτά για έναν κόσμο χωρίς κανόνες, για την ανάγκη προστασίας των δικών της αγορών και για το ενδεχόμενο χρήσης εργαλείων που μέχρι πρότινος θεωρούνταν «ακραία». Το ερώτημα, όμως, παραμένει: πρόκειται για την αρχή μιας ουσιαστικής στροφής ή για ένα ακόμη επικοινωνιακό διάλειμμα πριν από την επόμενη υποχώρηση; Η Ευρώπη εξακολουθεί να είναι βαθιά διχασμένη -και η Ελλάδα, με τον ρόλο της προσεκτικής δύναμης ισορροπίας, ενσαρκώνει αυτή ακριβώς την αντίφαση. Για πρώτη φορά μετά από καιρό, όμως, η αίσθηση δεν είναι μόνο αυτή της άμυνας. Είναι και αυτή της αμήχανης αφύπνισης. Η Ευρώπη ίσως δεν είναι ακόμη έτοιμη να συγκρουστεί. Αρχίζει όμως να καταλαβαίνει ότι, σε έναν κόσμο όπου οι κανόνες εγκαταλείπονται, η ουδετερότητα δεν είναι επιλογή, είναι παραίτηση.
